مجله خبری تشریفات

هامان
هامان از شخصیت‌های گران قدر حکومت فرعون در حین حضرت موسی(ع) بود. اسم هامان شش توشه در قرآن به عمل رفته میباشد که در تک تک مفاد، هم پا با اسم فرعون میباشد. در دو آیه اسم قارون نیز در کنار این دو آمده میباشد. هامان به دلیل امداد‌هایش به فرعون، یکی درباریان فاسد و گنهکار به شمار تشریفات ترحیم مشهد آمده میباشد.

منصب هامان
اسم هامان شش توشه در قرآن مذکور میباشد: سه توشه در سوره قصص آیه ها ۶ ، ۸ و ۳۸ و یک توشه در سوره عنکبوت آیه ۳۹ و دوبار در سوره غافر آیه ۲۴ و ۳۶. سازه بر آیه ها قرآن، هامان از شخصیت‌های گرانقدر و مالک‌نفوذ حکومت فرعون در طول حضرت موسی(ع) بوده میباشد. در قرآن از سپاه مصر، با اسم لشکریان فرعون و هامان خاطر شد‌ه‌است.[۱]

برخی از مفسران شیعه و اهل سنت، معتقدند هامان، وزیر و مشاور اعظم فرعون بوده میباشد؛[۲] ولی روضه خوان طوسی وزیربودن هامان را عقیده ضعیفی دانسته میباشد.[۳]

بعد از آنکه موسی(ع) بر ساحران برنده شد و شرایط فرعون به خطر زمین خورد، به امر فرعون، هامان برای وی قصر و ساختمان بلند بسیار بلندی تشکیل داد تا فرعون بالای آن رفته، از خدای موسی (ع) خبری پیدا نماید.[۴] در حدیثی رسول(ص) دوازده نفر از بدترین آدم‌ها را مذکور میباشد که هامان یکی‌از آن‌ها میباشد.[۵]

همانندی اسمی میان دو هامان
مشابهت اسمی در بین وزیر فرعون و وزیر خشایار شا (شاه کشور‌ایران)، موجب گردیده‌است که مستشرقین، نبی(ص) را به خطای تاریخی جنایتکار نمایند. آنان معتقدند نبی(ص) بر تاثیر سوء برداشت از منابع یهودی، هامان وزیر خشایارشا را با وزیر فرعونِ معاصرِ حضرت موسی (ع) نادرست گرفته میباشد وحال آنکه هامان وجود تاریخی نداشته میباشد؛[۶] ولی مفسران شیعه و اهل سنت، این گفته مستشرقین را صحیح ندانسته‌اند.[۷]

بعضا از محققان معاصر، كتاب اِستِر، [یادداشت ۱]كه هامان را وزیر خشاریارشا میداند، اثری افسانه‌ای دانسته و معتقدند با اعتنا به پژوهش ها باستان‌شناسی، ـ كه غربی‌ها اجرا داده‌اند ـ گزارش قرآن از هامان بر پایه ی با حقیقت‌های تاریخی میباشد.[۸]

سود پژوهش ها درباره شخصیت تاریخی هامان را در نکات زیر خلاصه کرده‌اند:

خاورشناسان بر طبق پیش‌ فرض‌های ثابت نشده‌ای داعیه کرده‌اند که هامان در قرآن با یک نادرست تاریخی از روایت کتاب مقدس راجع به خشایارشا به قصه موسی و فرعون رویکرد یافته میباشد.
مدعیان اقتباس قرآن از کتاب مقدس پنداشته‌اند که هامانِ کتاب مقدس، شخصیتی تاریخی مرتبط با فرصت حکومت هخامنشیان در شوش میباشد، در حالی که منابع جداگانه تاریخی وجود اینگونه فردی را در آن مجال تأیید نمی‌نماید.
منابع تاریخی حاکی از آن میباشد که هامان، مُردخای و اِستر در روایت مرتبط با خشایارشا، شخصیت‌هایی افسانه‌ای و ذهنی‌اند که اسم آن ها از اسم‌های حقیقی و واقعی مرتبط با فرهنگ و تمدن‌های دیگر ـ زیرا بابل و عیلام ـ وام گرفته گردیده است.
رابطه دربین فرهنگ مصر و فرهنگ و تمدن‌های بابل و عیلام از یک سو و حاصل کشفیات نو در امر اسم هامان بر سنگ‌نوشته‌های هیروگلیف مصری، این احتمال را قوت میبخشد که اسم هامان از فرهنگ وتمدن مصر به بابل و عیلام منتقل گردیده و در غایت، تالیف کننده کتاب استر نیز از این اسم‌ها برای ماجرا‌پردازی خویش الهام گرفته باشد.
با دقت به مفاد پیش‌ گفته، در‌این در بین چنانچه کسی مبتلا غلط تاریخی گردیده باشد، آن مولف یا این که نویسندگان کتاب استر‌ می‌باشند و خیر قرآن و نبی اسلام.[۸]
جستارهای متعلق
فرعون
قارون
پانویس

ماجرای شادباش
ماجرای تَهنیَت به تهنیت اصحاب حضرت محمد(ص) به‌ویژه خلیفه اولیه و دوم به امام علی(ع) پس از اعلام ولایت وی از سوی حضرت محمد(ص) در رخداد غدیر اشاره داراست. این خبر دلیلی بر حقانیت امام علی(ع) و خواسته رسول(ص) در اعلام جانشینی وی در روز غدیر دانست ه تشریفات ترحیم مشهد گردیده‌است.

عبارت تهنیت
ماجرای شادباش، به شادباش اصحاب حضرت محمد(ص) بعد از اعلام ولایت امام علی(ع) از سوی رسول(ص) در روز غدیر (۱۸ ذی‌الحجه سال دهم قمری) اشاره داراست.[۱] قدمت بن خطاب با عبارت «بَخٍّ بَخٍّ لَک یا این که عَلِی أَصْبَحْتَ مَوْلَای وَ مَوْلَی آحادِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ» (ترجمه: بَه بَه بِه تو ای علی که مولای اینجانب و مولای هر مرد مؤمن و زن مؤمنی گردیدی) به علی(ع) شادباش اظهار‌کرد.[۲] در برخی نقل‌ها به مکان واژه و کلمه علی، «ابن ابی‌طالب»[۳] یا این که «امیرالمؤمنین»[۴] به‌عمل رفته میباشد. همینطور در بعضا متن‌ها به مکان مؤمن و مؤمنه، کلمه و واژه مسلم آمده میباشد.[۵] احمد بن حنبل نیز گفته قدمت را به این شکل آورده میباشد: «هَنِیئًا یا این که ابْنَ أَبِی طَالِبٍ، أَصْبَحْتَ وَأَمْسَیتَ مَوْلَی مجموعِّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَة» (ترجمه: گوارا باد بر تو ای فرزند ابی‌طالب، صبح کردی و شام کردی در حالی که مولای هر مرد و زن با ایمان هستی).[۶] در کتاب تاریخ بغداد تاثیر خطیب بغدادی نیز اشاره گردیده که بعد از شادباش قدمت به امام علی(ع)، آیه اکمال نازل شد.[۷]

چه اشخاصی به علی(ع) تهنیت گفتند؟
ابوبکر، قدمت بن خطاب، طلحه و زبیر از صحابه‌ای بودند که در غدیر خم به حضرت علی(ع) شادباش گفتند.[۸] برخی از نویسندگان آورده‌اند که ابوبکر و قدمت در بالا از تهنیت اعلام کردن امتناع کردند؛ البته بعد از آنکه فرستاده(ص) به آنان اعتقاد که خلافت و وصایت حضرت علی(ع) فرمان خداست[۹] و یادآوری این نکته که مخالفت با این زمینه سبب بی دینی شود، به امام علی(ع) شادباش گفتند.[۱۰] البته در متن‌ها دیگر علاوه بر آن که از خوشحالی قدمت صحبت نقل شده،[۱۱][یادداشت ۱] از تبریک پر رنگ‌خیس او به امام علی(ع) نسبت به دیگر افراد خبر داده[۱۲] و یا این که اورا اولی[۱۳] و یا این که از اول عده ای[۱۴] دانسته‌اند که به علی(ع) تهنیت گفته میباشد.

هرچند در منابع فراوانی گزاره شادباش به قدمت بن خطاب منسوب شده میباشد.[۱۵] با این حالا در برخی مآخذ آمده که ابوبکر و قدمت به‌شکل یکسان به حضرت علی(ع) شادباش گفتند.[۱۶]

در بعضی کتاب ها نیز آمده که ماجرای شادباش به وسیله سید آل عدی[۱۷] و یا این که سید بنی عدی[۱۸] (نسب خلیفه دوم به عدی بن کعب میرسد.[۱۹]) و یا این که شخصی سوای بیان اسم[۲۰] آورده شده میباشد.

بر طبق نقلی خلیفه دوم بعد از اعلام ولایت امام علی(ع) به پیامبر آفریدگار(ص) خبر از دیدن جوانی می دهد که اعلام میدارد بی‌اعتنایی به‌این امر صرفا از سوی منافقان شکل میگیرد و رسول(ص) به وی خبر میدهد که‌این جوان، جبرئیل بوده میباشد.[۲۱]

شغل سیاسی سید عبدالرزاق موسوی مقرم
از عمل‌های سیاسی او ملازمت و همراهی‌اش با علمای نجف در اعتراض به دولت پهلوی در حادثه فیضیه و قتل و جرح بعضا از طلاب علم ها شرعی میباشد وی در طومار‌ای خطاب به علمای قم ابراز همدردی علما و طلاب نجف را بیان کرد و از عموم خواست خبر ماجرای فیضیه را منتشر نمایند تا عموم بدانند که در‌حالتی که اهمال و مسامحه نمایند آئین آفریدگار بدست بی‌دینان از در بین تشریفات ترحیم مشهد می‌رود.[۷]

خصوصیت‌ها
محبت به اهل بیت(ع)
از خصوصیت‌های مقرم ارادت به اهل بیت بود. پایگاهّم زیرا از اولِ معاش، شاهد برگزاری مجالس نوحه در منزل جدش سید حسین بوده، به همین جهت مدام برپادارنده مجالس بوده و درین محفل‌ها نحوه و معاش و خصوصیاتی از ائمه(ع) را برای عموم ذکر می کرد.[۸] [۹]

تقوا و پرهیزکاری
پایگاهّم در طی خویش از صورت‌های پر اسم و رسم بود و از طرف مراجع عصرش پیشنهادهایی مبتنی بر نمایندگی آن‌ها در شهرها به وی داده می شد اما آنها‌را قبول نکرد و در ردّ این پیشنهادها می‌بیان کرد: «در حالتی که برای نفس آدمی در معاش وفور و آسایش آماده خواهد شد، نفس از بوالهوسی‌ها دست برنمی‌داراست و چه بسا آدم را در چیزهای دیگری فرو موفقیت.»[۱۰]

اشعار
مقرم شعر را دوست داشت و در تألیفاتش از شعر شاعران اهل بیت به کارگیری میکرد امّا از خودش شعر چندانی درباره اهل بیت(ع) نیست، جز مقدار اندکی که درباره حضرت عباس و همینطور قطعه‌ای که راجع‌به فرستاده اکرم(ص) و اهل بیت(ع) او سروده میباشد.[۱۱]

ابیاتی از ارجوزه موسوی پایگاهّم درباره رسول(ص):

نحمدك اللهم يا مَن شرفا
هذا الوجود بالنبي المصطفى
محمدٍ وآله الأطايبِ
نهج الهدى كفاية للطالبِ
أرشد اینجانب ضلَّ عن الهداية
إلى طريق الحقِّ والولاية
یاروهمدم خدایا تو‌را ستایش میگوییم که عالَم وجود را با پیامبرت محمدمصطفی و خویشاوندان پاکش ( که رویه هدایت و راهنمای ره جویان‌اند) شرافت بخشیدی. وی گمراهانِ از هدایت را به رویه حق و ولایت رهنمون گشت.

مثال‌ای از سروده‌های مقرم درباره حضرت عباس(ع)

أبا الفضل يا نوروفروغَ عين الحسين
و يا كافلَ‌الظعن يوم‌المسير
أتُپهنا عنّي و أنتَ الجواد
و كَهف لمن بالحِمى يستجير
ابوالفضل ای نوروروشنایی چشم حسین و ای سرپرستِ کاروانِ در هم اکنون کوچ! آیا از اینجانب روی می‌گردانی در حالی که تو بخشنده‌ای و پناهنده را توکل گاه و پناهگاه هستی.[۱۲]

پانویس
مقرم، ترجمه مقتل مقرم، ۱۳۸۱ش، ص۲۹.
مقرم، مقتل الحسين عليه السلام، الناشر، موسسة البعثه، پیشگفتار ص۲۵.
مقرم، مقتل الحسين عليه السلام، الناشر، موسسة البعثه، پیشگفتار ص۱۲.
مقرم، ترجمه مقتل مقرم، ۱۳۸۱ش، ص۲۹ و ۳۰.
سید عبدالرزاق پایگاهّم، وبسایت فرهیختگان فرهنگ وتمدن شیعی.
مقرم، ترجمه مقتل مقرم، ۱۳۸۱ش، ص۳۱ و ۳۳.
سید عبدالرزاق پایگاهّم، وب سایت فرهیختگان فرهنگ شیعی.
مقرم، ترجمه مقتل مقرم، ۱۳۸۱ش، ص۴۰.
سید عبدالرزاق پایگاهّم، وب سایت فرهیختگان فرهنگ و تمدن شیعی.
سید عبدالرزاق پایگاهّم، تارنما فرهیختگان فرهنگ وتمدن شیعی.
مقرم، ترجمه مقتل مقرم، ۱۳۸۱ش، ص۴۱.
المقرم، مقتل الحسين عليه السلام، پیشگفتار،ص۲۳؛ «السید عبدالرزاق المقرم الموسوی»، وبگاه شبکة الامامین الحسنین.

بعدازظهر حضرت علی(ع)
براساس روایتی که از قثم گفته شده، او علی(ع) را اول کسی دانسته میباشد که اسلام آورد و از همگی بیشتر با پیامبراکرم(ص) هم پا و همراه بود و به‌این برهان قثم می‌خاطرنشان کرد علی در به جا مانده بردن (یا این که منزلتش نسبت به نبی) از پدرش، عباس‌ بن عبدالمطلب، تشریفات ترحیم مشهد سزاوارتر بود.[۱۲]

والی مکه و طائف
قثم، بعد از ابوقتاده انصاری، مدتی از جانب علی علیه‌السلام والی مکه و طائف بود و از سال ۳۶ تاهنگامیکه آن حضرت به شهیدشدن رسید، همچنان قاضی آنجا بود. البته به روایتی، وی فرمان‌دار مدینه شد.[۱۳] در زمان روزگار فرمانداریش، حضرت با طومار‌هایی او‌را از خیانت‌های معاویه باخبر می‌ایجاد کرد.[۱۴] این‌ طومار‌ها در نهج البلاغه با تیتر طومار ۳۳ و ۶۷ شناخته می شوند.[۱۵]

برگزاری حج
در سال ۳۸ق، امام در طومار‌ای، مسئولیت برگزاری حج را بر عهدۀ وی گذاشت.[۱۶] امام، خلال سفارش‌هایی دربارۀ خلق سزاوار با عموم، به او اجازۀ فتوا و تصرف در مال عموم داده میباشد.[۱۷]

رویا رویی با معاویه
در سال ۳۹، که قثم فرمان‌دار مکه بود، معاویه، یزید بن شجره رهاوی را برای ادای مراسم حج و به دست آوردن بیعت به مکه ارسال کرد و به وی امر اعطا کرد که والی مکه و امیرالحاج علی(ع) (عبیدالله‌ بن عباس و به قولی قثم‌بن عباس) را عزل نماید، البته امام از این توطئۀ معاویه با خبر شد و سپاهی به فرماندهی مَعقل بن قَیس به مرزو بوم حجاز روانه کرد. قُثم عموم مکه را به تقابل با یزید بن شجره فرا خواند، البته کسی او را کمک نکرد و وی، برای مراقبت مال عموم و جان خود، تمایل به رخنه‌ مکه گرفت تا اینکه سپاه امام علی(ع) رسد، ولی با لحاظ ابوسعید خدری، صحابی رسول، در شهر ماند و به حادثه عموم و بزرگان مکه شَیبة‌بن عثمان عبدری را تحت عنوان امیرالحاج تعیین کرد و وی یاروهمدم عموم در سال ۳۹ مراسم حج را تمام کرد. معقل بن قیس نیز پس از نقطه نهایی مراسم حج، مجاورت مکه رسید و به تعقیب یزید بن شجره پرداخت و تعدادی نفر از سپاه اورا بازداشت کرد و به کوفه پیروزی.[۱۸]

فتح سمرقند

دسته پاد شاه زنده سمرقند که مشتمل بر مرقد قثم بن عباس میباشد.

قبر منسوب به قثم.
در سال ۵۶، سعید فرزند عثمان بن عفان، از سوی معاویه والی خراسان شد[۱۹] و قثم نیز به یار او به خراسان رفت و در ماوراءالنهر به جهاد پرداخت و در فتح بخارا و سمرقند کمپانی جست.[۲۰] قثم بن عباس، پس از فتح سمرقند، برای یاد دادن و اشاعه احکام اسلام در آن شهر ماند[۲۱] او مصلایی گرانقدر در خارج شهر بر دروازۀ روحانی زاده نهاد بنیان و نیز به فرمان وی جویبار آبی رنگ ساختند که با آن محله‌های گوشه و کنار سبز و آباد شد.[۲۲] درباره قثم، صفات نیکو‌کار و سخاوتمند مستعمل و او‌را به فضل و ادب و پارسایی ستوده‌اند. نقل شده زیرا سعید‌ بن عثمان خواست به وی هزار سهم از غنایم دهد، قثم اعلام‌کرد همانند دیگر مسلمان‌ها به یک سهم برای خویش و سهمی (یا این که دو سهم) برای اسبش بسنده می‌نماید.[۲۳]

امامزاده حسن الافطس از سایر جاذبه های تاریخی تشریفات ترحیم مشهد و توریسم شهرستان فراهان که عمر آن به قرن ۹ و ۱۰ و عصر اسلامی برمی شود و در حریم روستای اسفین این شهرستان قرار گرفته میباشد. مقبره امامزاده حسن الافطس در هفت کیلومتری شمال غرب فرمهین میباشد و به شاهزاده حسن افطس آوازه دارااست و در طی صفویه سازه شد‌ه‌است. بنای امامزاده حسن الافطس مشتمل بر حیاط ورودی، کف شکن، بقعه و نمازخانه و گنبد میباشد که در محوطه وسیعی واقع شد‌ه‌است. امامزاده حسن الافطس؛ فرزند امام سجاد (ع) میباشد و تاریخ شهید شدن او به سال ۱۴۶ هجری قمری می‌رسد.
مقبره امامزاده حسن الافطس دارنده گنبدی دوپوش بوده که نمای قالب بیرونی از کاشیهای نره رنگی و خطوط نوشته ای تشکیل یافته و تحت سقف گنبدخانه دارنده مقرنس کاری و تزئینات نگارگری است سقف تراس ورودی به ذیل گنبدخانه نیز دارنده مقرنس کاری بوده که تزئینات کاشی با رنگهای گوناگون آنرا تزئین داده میباشد .

اصل اتاق مرقد یک فضای هشت ضلعی میباشد که بر فراز آن، گنبد شلجمی بزرگی جای‌دارد که قطر آن حدود ۱۰ و طول آن بیش تر از ۱۰ متر میباشد. در پیشین بارگاه حرم چوبی و بر روی سکویی چهار گوش قرار داشته و امروزه بارگاه نو بر این حرم نصب گردیده است. بنای این حرم دارنده سه فضای به هم مرتبط میباشد که آغاز بایستی از فضای ورودی که مشتمل بر تراس و شبستان مستطیل صورت با سقف مسطح و بعداز آن به در ورودی بنای دیرین میرسد. بنای دیرین این سازه، از سطح شبستان ورودی ذیل‏خیس میباشد و حدود پنج پله شیوه داراست و در همسایه شبستان ورودی یک فضای مستطیل صورت دیگر نیز قراردارد که تحت عنوان نمازخانه از آن به کار گیری می‏ گردد. محور بنای سابق، از سنگ ،گل و آجر و خشت درست شده و معماری آن مرتبط با زمان ایلخانی و صفویه میباشد.

حاج محمدابراهیم اسفینی که نسل اندر نسل متولی امامزاده بوده اند اینگونه می‌گوید؛ «حاج محمدتقی و برادرش قنبرعلی این سازه را ساخته اند. وی مستقر نجف بوده و در خواب چشم بودند که امامزاده به وی فرمود؛ «منرا به نور و روشنایی برسانید» وی با آرم هایی که داشتند مرقد امامزاده حسن افطس(ع) را به ظهور می‌رساند.قبور فوت شده ها در نزدیکی محوطه امامزاده میباشد، بر روی سنگ قبرهای جانور در گورستان کنار امامزاده روستا، تاریخ ۱۱۰۰ ه. ق. درج شد‌ه‌است و علامت از عمر این امامزاده داراست. اساس بنای کهن امامزاه از سنگ، گل و آجر و خشت تاسیس شده است برای فرزندان این امامزاده بزرگوار در تفرش و هزاوه بقاع و بارگاهی در شان این امامزادگان سازه گردیده‌است ولی بابا این امامزادگان و نوه امام سجاد(ع) درین دیار غریب و نا آشنا میباشد.

آستان مقدس امامزاده احمدبن علی(ع) فرمهین
آستان مقدس امامزاده احمدبن علی(ع) بنا شده در حوزه‌ امامزاده ذلف آباد در مسافت ۵ کیلومتری شهر فرمهین قراردارد. سازه به گفتگوها همسایه این امامزاده از نوادگان امام کاظم(ع) میباشد، در اشعار درج شده بر روی بارگاه بقاع آستان مقدس امامزاده احمدبن علی(ع) شجره او چنین نقش بسته میباشد؛ احمد بن علی بن احمد و به امام کاظم(ع) نسبت داده شده میباشد. آستان مقدس امامزاده احمدبن علی(ع) در روز ها ماه میمون رمضان، محل بازگشت بخش اعظمی از مومنان شیعه برای زیارت و افطار میباشد.امامزاده سیداحمد(ع) فرزندامامزاده محمد(ع) بوده و نسب شریف او با پنج واسطه به امام کاظم(ع) منتهی میگردد. او به حوزه‌ عراق فارس سفر کرده و در تفرش ساکن گردیده و به دعوت همسایه ذلف آباد درین روستا سکونت کرده و نزدیک به سال ۴۱۵ هجری وفات یافت.

نماز باران
در سال ۱۳۲۳ش که نصیب‌های راس جمهوری اسلامی ایران در اشغال متفقین بود، عموم با خشکسالی و قحطی بی‌سوابق‌ای مواجه شدند؛ از این رو عموم قم در شهریور آن سال از خوانساری خواستند که به برگزاری نماز استسقاء مبادرت نماید، وی سه روز پیاپی به یار دسته فراوان از عموم (که بعضی آن را ۲۰۰۰۰ نفر تقریب زده‌اند) راهی کویر شد و نماز را به جا آورد در سومی روز باران تندی بارید و حتی لشکریان فرنگی مقیم ناحیه را شگفت‌زده کرد به نحوی که خبر آن در مطبوعات آن فرصت منعکس شدن عظیم‌ای یافت. چندین بدن از شاعران معاصر وی در اشعاری که بعد از درگذشت او در مدحش سروده‌اند بدین حادثه اشاره کرده‌اند.[یادداشت ۱][۱۹] آیت الله شبیری که خویش در اتفاق نماز باران حضور داشته میباشد در خاطرات خویش گفته میباشد که عموم برای نماز، دو روز خارج رفتند و شب دوم باران بارید. به گفته وی جمعیت ۲۰۰۰۰ نفر تشریفات ترحیم مشهد عدم وجود. [۲۰]

نماز آدینه
سید موسی شبیری زنجانی از پدرش نقل نموده است که: وقتی که لحاظ آقای خوانساری، وجوب نماز آدینه میگردد (به طور فتوا یا این که احتیاط)، زیرا در قم نماز آدینه خوانده نمیشد، به اینجانب (یعنی سید احمد حسینی زنجانی، بابا سید موسی) سفارش کرد که شما امامت آدینه نمایید و ما هم کمپانی می کنیم. طبق این نقل، وقتی که سید احمد زنجانی می‌بیند جمعیت زیاد کمپانی کرده اند، به سماجت از آقای خوانساری می خواهد که خودش امامت نماید و او نیز می‌پذیرد. بعد از آن، هر وقت آقای خوانساری در قم خلا، آقای اراکی نماز آدینه را برگزار میکرد و زمانی که هیچ یک از این دو نبودند سید احمد زنجانی نماز آدینه را برگزار می‌نموده است.[۲۱]

پانویس
استادی، رضا، یادنامه آیت الله العظمی اراکی (ره)، ص۱۳۵.
ر.ک: آقا بلندمرتبه تهرانی، قسم۱، ص۲۴۶، شریف رازی، ج۱، ص۳۲۱ـ۳۲۲، حسینی یزدی و همیاران، ص۴۳۳.
حائری، علی، روزشمار خورشیدی، ص ۳۹۰
شریف رازی، اثر ها الحجة و دائرةالمعارف حوزه علمیه قم، ۱۵۷؛ سلطانی طباطبایی، گفت‌و‌گو، ۵۵، آقا بلندمرتبه طهرانی، قسم۱، ص۲۴۶، حسینی یزدی و همیاران، ص۴۲۷، موسوعه طبقات الفقهاء، ج۱۴، قسم۲، ص۶۲۸.
شریف رازی ج۱، ص۳۲۶، ابن الرضا، ج۱، ص۵۱۴.
خبرگزری ابنا
شیعه نیوز
خبرگزاری ابنا
ر.ک: عراقی ج۱، پیشگفتار آصفی، ص۲۰، تبریزی خیابانی، ص۲۱۱، حسینی یزدی و همیاران، ص۴۲۴.
تبریزی خیابانی، علماء معاصرین، ۱۳۶۶ش، ص ۲۱۳؛ شریف‌رازی، گنجینه پژوهشگران، ۱۳۵۲ـ۱۳۵۴ش، ج ۱، ص ۳۲۲.
تبریزی خیابانی، ص۲۱۳، شریف رازی، ج۱، ص۳۲۲، حسینی یزدی و همیاران، ص۴۲۶.
ر.ک: بدلا، ص۹۴.
ر.ک: امام خمینی، ج۱، پیشگفتار هاشمی، ص۶، حائری یزدی، پیشگفتار امراللهی، ص۷، حسینی اشکوری، ج۲، ص۸۳۲، موسوعه مولفی الامامیه، ج۱، ص۴۱۸، موسوعه طبقات الفقهاء ج۱۴، قسم۱، ص۵۱۷.
اینترنت‌وبسایت قانونی میرزا عبدالکریم حق‌ش

نگهبانی از فلسطین
موضع آیت‌الله بروجردی در ازای اشغال قدس، بوسیله متجاوزان صهیونیست، موضعی سفت بود.[۷۹] وی در سال ۱۳۲۷ش بیانیه‌ای را در محکومیت صهیونیسم در بین‌الملل و غاصبان فلسطین صادر کرد و در آن از مجاهدان فلسطینی با احترام خاطر کرده و برای موفقیت آنان تشریفات ترحیم مشهد دعا کرد.[۸۰]

درخواست گنجاندن درس فقهی در عصر ابتدایی
به دنبال اعلام دولت، برای اجرای لایحه تعلیمات اجباری در عصر ابتدایی، آیت‌الله بروجردی خواهان گنجاندن درس تعلیمات فقهی درین زمان شد و نماینده خویش، آقای فلسفی را مأمور مصاحبه با دولت کرد.[۸۱]

پانویس
سید علی طباطبایی در سال ۱۲۵۲ق در بروجرد متولد و در سال ۱۳۲۹ق وفات یافت و در حرم جدش سید محمد دفن شد.
دوانی، مفاخر، ج۱۲، صص۶۹ – ۹۵
دوانی، مفاخر، ج۱۲، ص۵۳۸
«مرجعیت امام بعداز درگذشت آیت‌الله العظمی بروجردی»، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر جمهوری اسلامی ایران.
حائری، روزشمار خورشیدی، ۱۳۸۶ش، ص۲۸.
دوانی، مفاخر، ج۱۲، ص۵۳۲
وبسایت رسیدگی‌های تاریخی، «وصیتنامه آیت‌الله بروجردی» به گزارش گودرزیانی، روزشمار 15 خرداد ماه، ج ا، ص 51.
مقر خبری روزهای بروجرد، گذری بر تاریخ (وصیت‌طومار آیت‌الله بروجردی).
مقر خبری روزهای بروجرد، گذری بر تاریخ (وصیت‌طومار آیت‌الله بروجردی).
وبسایت تحقیق‌های تاریخی، «وصیتنامه آیت‌الله بروجردی» به گزارش گودرزیانی، روزشمار 15 خرداد ماه، ج ا، ص 51.
مقر آگهی دفتر کار آیت الله العظمی بروجردی.
تمری، ص۲۰
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
واعظ زاده، ص۵۳
علی‌آبادی، ص۴۴؛ خبر نامه حوزه، ش ۲۳، ص۴۲
علوی، صص۱۱۹ و ۱۲۰
اثر ها و تالیفات آیةالله بروجردی.
تبریزی، «جامع روایات شیعه امتیازها و ضعف‌ها و نحوه به کار گیری از آن»، ص۱۴۵.
تبریزی، «جامع روایات شیعه امتیازها و ضعف‌ها و طریق به کارگیری از آن»، ص۱۴۶–۱۴۷.
فراتی، روحانیت و تجدد، ص۴۱۷
«زندگینامه: غلامرضا رضوانی خمینی (۱۳۰۹ - ۱۳۹۲)»، وبسایت همشهری آنلاین.
مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۴، ص۸۶۰و۸۶۱.
انگیزه رجوع و برگشت آیت الله بروجردی به زادگاهش/شوق به آموزش دانش از خصوصیت های مرجعیت شیعه، خبرگزاری شبستان.
https://www.borna.news/قسمت-خبر‌ها-2/81200-متن-بی نقص-اجتهادنامه-آیت
این عبارت، بخشی از حدیث قدسی میباشد: «یا این که بن انسان! اکثر اینجانب الزاد فان الطریق بعید بعید، و جدد السفینه فان البحر عمیق و اخلص العمل فان الناقد بصیر بصیر و اَخِّر نومک الی القبر و فخرک الی المیزان و شهوتک الی الجنة و راحتک الی الاخرة…» (کلمة الله، تألیف سید حسن شیرازی ص۴۷۱)
روزنامه حوزه، شماره ۴۳ و ۴۴، ص۲۶۲
راءس انتشارات، ص۳۰
علوی، سید محمدحسین، خاطرات زندگانی آیت‌الله بروجردی، انتشارات داده ها، خرداد ماه ۱۳۴۱، ص۳۶
روزنامه حوزه، ش ۴۳ و ۴۴، صص۲۶۸ و ۶۶
راءس انتشارات، ص۲۸
مطهری، ص۲۶۳
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
سید حسین طباطبایی بروجردی، راسخون.
تاریخچهء بنیانگذاری و فرایند بنای راس
تاریخچهء بنیانگذاری و روند بنای راس
رک: معاش آیت‌الله العظمی بروجردی، ص۷۲
خاطرات دکتر معالج مهدی حائری یزدی، صص۴۱ و ۳۹ و ۲۸
روزنامه حوزه، ش ۴۳–۴۴، ص۱۱۷
هفته طومار نقش مداد (نشریه استان گیلان)، ۲۷ آبان ۱۳۶۹، نوشته ی علمی محمدعلی فقیهی زاده گیلانی.
لیوان شکسته، خاطرات حجت الاسلام معادیخواه، ج۲، طهران، راس سندها انقلاب اسلامی، ۱۳۸۴، ص۱۷۳
تذکره علمای امامیه‍... ، ص۳۱۲.
آرشیو مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، گواهی ش۱۱۲۳، مورخ ۲۵۳۷/۱/۲۱.
درباره روحانی محمدشریعت اصفهانی، راسخون.
تطبیق تفکر تخمین از منظر امام خمینی و آیت‌الله بروجردی، فصلنامه علمی-پژوهشی پژوهشنامه انقلاب اسلامی، سال دوم، ش

فایده گیری از اصول فقهی برای تثیبت خلافت
معاویه برای ثبت خلافت خویش، از بعضا اصول فقهی نیز فایده می برد. او به اقتدار وصال خویش را از سوی پروردگار می‌دانست؛ چون همگی امور در مشت خدا میباشد.[۷۲] هنگامی دیگر معاویه اعلام کرد: این خلافت امری از فرمان خدا و قضایی از قضای الهی میباشد.[۷۳]معاویه در قبال مخالفت عایشه با ولایتعهدی یزید اظهار‌کرد: این فعالیت قضای الهی میباشد و در قضای الهی کسی را سپردن وجود ندارد.[۷۴] و طبق بعضی از نقلها عایشه را به قتل رساند.[۷۵]زیاد بن ابیه، حکم کننده معاویه در بصره و کوفه، خلال خطبه مشهور خویش اعلام کرد:‌ای عموم! ما سیاستمدار و مدافع شما هستیم و شما‌را با سلطنتی که معبود به ما داده سیاست می کنیم.[۷۶] یزید نیز در اولی خطبه خویش اظهار‌کرد: پدرش مخلوق‌ای از بندگان آفریدگار بود، پروردگار اورا اکرام کرده خلافت را به وی داد... و فعلا نیز معبود این حکومت را بر ذمه ما گذاشته میباشد.[۷۷] معاویه در قبال فرزند عثمان که به ولایتعهدی یزید اعتراض کرد و ذکر کرد تو به خیال و خاطر بابا ما رمز عمل آمدی، اذعان کرد: این ملکی میباشد که پروردگار آن را در چنگ ما قرار تشریفات ترحیم مشهد اعطا کرد.[۷۸]

معاویه از به فعالیت بردن کلمه و واژه مُلک درباره خویش خشنود بود. معاویه می‌اظهار کرد: انا اَوَّلُ الملوک.[۷۹] او نظام شاهی را تنهاً یک نظام سیاسی می‌رویت کرد و توضیح می‌بخشید که کاری به دینداری عموم ندارد. از وی نقل گردیده‌است که می‌خاطرنشان کرد: به خداوند قسم! مبارزه اینجانب برای برپایی نماز، روزه داری و حج‌گزاری و زکات دادن عدم وجود، این‌ها را شما ایفا می‌دادید، اینجانب با شما جنگیدم تا بر شما امارت یابم و خدا آن را به اینجانب اعطا کرد، در حالی که شما از آن ناخشنود بودید.[۸۰]

جعل حدیث
معاویه در جعل حدیث دو نحوه را پیش گرفت. طرز اولیه جعل احادیثی در مدح خویش[۸۱] و دیگر رقبای اهل البیت(ع) و دوم جعل حدیث در ذم اهل بیت.[۸۲] جعل حدیث در مدح معاویه آنقدر زیاد میباشد که ابن تیمیه نیز به آن اقرار دارااست. او در رد حدیث طیر مشوی می گوید:در باره فضائل معاویه روایات متعددی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی نیز نوشته‌اند، اهل علم حدیث، خیر آن را درست میدانند و خیر این را.[۸۳]

معاویه در حین خلافتش طی سه مرحله تهاجم خودش را علیه خویشان نبی و فرد امیر المؤمنین(ع) و شیعیانش استارت کرد در اولیه مرحله در طومار‌ای به فرمانداران خود اینگونه نوشته که: اینجانب خویش را از افرادی که درباره فضیلت ابوتراب و خاندانش فضیلتی نقل نمایند بری الذمه نمودم و دفاع خویش را از او برداشتم.بعداز این بخشنامه خطبیان و گویندگان در تک تک نقاط عظیم میهن اسلامی در بالای منابر استارت به لعنت و تبری از علی(ع) نمودند و نسبت به او و خاندانش تهمتهای زیاد بسته و نسبت‌های ناروا دادند. دومی بخشنامه معاویه جهت جعل فضائل برای خلفای نخستین و دوم صادر شد و در طومار‌ای به استانداران خویش نوشت: «حدیث درباره عثمان زیاد شده و به حد کافی به تک تک نقاط مرزوبوم رسیده میباشد با وصال این بخشنامه عموم را دعوت فرمایید که درباره فضائل صحابه و دو خلیفه (ابوبکر و قدمت) حدیث نقل نمایند و هر حدیثی و فضیلتی که درباره ابوتراب نقل گردیده‌است حدیثی شبیه اورا درباره صحابه بیاورید و این فعالیت گزینه عشق و علاقه و منجر روشنی دیده اینجانب و کوبیدن شیوه ابوتراب و شیعه‌ها اوست و این عمل برای شیعه‌ها از نقل فضائل عثمان ناگوار‌خیس میباشد».

سید محمدباقر درچه‌ای
سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای (۱۲۶۴-۱۳۴۲ق)، فقید شیعه و از اساتید حوزه علمیه اصفهان. وی در نجف نزد میرزای شیرازی و میرزا حبیب‌الله رشتی و در اصفهان نزد سید محمدباقر خوانساری شاگردی کرد. سید ابوالحسن اصفهانی، آیت‌الله بروجردی، میرزا علی آقا شیرازی و رحیم ارباب نزد وی شاگردی تشریفات ترحیم مشهد کرده‌اند.

بعداز درگذشت سید اسماعیل صدر بعضا از عموم اصفهان و شهرهای دیگر از وی تاسی می‌کردند. درچه‌ای در همت سیاسی بسیار محتاط بود و در ماجرای نهضت مشروطه، همفکری وی با روحانی ادب‌الله نوری گزارش گردیده‌است.

میلاد و درگذشت
سید محمدباقر درچه‌ای فرزند سیدمرتضی در ۱۲۶۴ق موازی با ۱۲۲۵ش در روستای دُرچه در لِنجان اصفهان متولد شد.[۱] نسبش به امام موسی کاظم(ع) میرسد. جد اعلایش سید محمد میرلوحی سبزواری از عالمان والا اصفهان در عصر صفویه و معاصر با محمدتقی مجلسی بود.[۲]

درچه‌ای در ۲۸ ربیع‌الثانی ۱۳۴۲ق[۳] در درچه درگذشت. درباره مرگ وی اظهارنظرهای متفاوتی انجام یافته میباشد. به گفته سیدتقی درچه‌ای (نوه علامه درچه‌ای) وی در گرمابه و به دست دست اندرکاران رضاخان مورد قتل واقع شده میباشد.[۴] بعضی دیگر از خفه‌شدن وی در حمام گرمابه صحبت گفته‌اند.[۵] [یادداشت ۱]پیکر او از درچه به اصفهان تشییع شد و در گورستان تخت فولاد به خاک ودیعه شد.[۷]

شغل علمی
علم آموزی
محمدباقر درچه‌ای در سیزده سالگی یادگرفتن علم ها فقاهتی را در اصفهان استارت کرد. وی فقه و اصول را نزد سید محمدباقر خوانساری، صاحب و مالک روضات الجنات، محمدحسن نجفی، ابوالمعالی کرباسی و... فرا گرفت.

سید محمدباقر نزدیک به ۱۲۹۰ق برای کامل شدن تحصیلات به نجف رفت و در درس‌های بیرون فقه و اصول میرزای شیرازی، سید حسین کوه کمری و میرزا حبیب‌الله رشتی و... حاضر شد.[۸]

درس دادن، نظم، تهذیب
درچه‌ای در ۱۳۰۳ق به اصفهان رجوع و تا انتها قدمت به تألیف، درس دادن و کار‌های علمی و اجتماعی پرداخت. محل درس دادن وی مکتب نیم‌آورد و مسجد تازه و محل اقامۀ نماز جماعت وی مسجد بازارچه وزیر بود.[۹]

درچه‌ای در حوزه علمیه اصفهان فقه و اصول درس دادن می کرد. نقل شده طلاب علم ها فقاهتی برای استعمال از درس او بدین شهر می‌آمدند.

مباحث درس درچه‌ای عمدتاً برگرفته از تقریرات درس‌های میرزا حبیب‌الله رشتی بود. گفته‌اند که او سه درس در هر روز داشت و هر درس را سه توشه تقریر می کرد.[۱۰]درچه‌اى سى و هشت سال به امامت و رياضت سرگرم بود.[۱۱] به گفته جلال‌الدین همایی درچه‌ای آیتی تعالی در دانش و ورع بود و در سادگى و صفاى روح و بى‌اعتنايى به کارها دنيوى گويى فرشته‌اى بود كه از افق به فرش آمده و براى تربيت خلايق با ايشان همنشين گردیده است.[۱۲]

صفوان بن حذیفة بن یمان
صَفْوَان بن حُذَیْفَة بن یَمان (شهید شدن: ۳۷ق)، از یاران امام علی(ع) و از شهدای نبرد صفین میباشد.[۱] بابا صفوان، حذیفه، صحابه نبی(ص) و از یاران امام علی(ع) بود. صفوان و برادرش سَعْد مطابق وصیت پدرشان، در پیکار صفین در رکاب امام علی(ع) حاضر گردیده و در همین نبرد به شهید شدن تشریفات ترحیم مشهد رسیدند.[۲]

جستارهای متعلق
سعد بن حذیفة بن یمان
پانویس
روحانی طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۶۹؛ خویی، معجم‌الرجال، ۱۴۱۳ق، ج۱۰، ص۱۳۱؛ تفرشی، انتقاد‌الرجال، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۴۲۰.
ابن‌اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۲۸۷؛ سید محسن امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۸۹.
منابع
ابن‌اثیر، علی بن محمد، الكامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
امین، سید محسن، اعیان الشیعة، رسیدگی: حسن الأمین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
تفرشی، سید مصطفی، انتقاد الرجال، رسیدگی: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۸ق.
خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم‏، جامعه مدرسین‏، ۱۴۱۵ق‏.
نبو
اصحاب امام علی علیه‌السلام
شرطة الخمیس
مقداد • ابوساسان انصاری • ابوعمرو انصاری • عثمان بن حنیف • اصبغ بن نباته • عبدالله بن یحیی• ← ادامه
شهدای جمل
زید بن صوحان • سیحان بن صوحان • حکیم بن جبله • صقعب بن سلیم ازدی • عبدالله بن سلیم ازدی • مسلم بن عبدالله مجاشعی
شهدای صفین
ابن‌تیهان • عمار • خزیمه • سهیل بن عمرو • عبدالله بن کعب • ابوحازم بجلی • یعلی بن منیه • اویس قرنی • صفوان بن حذیفه • سعد بن حذیفه • ابوفضالة انصاری • عبدالله بن بدیل • ابوعمره انصاری • جندب بن زهیر • محمد بن سلیمان • عبدالله بن ارقم • عبدالله بن ابی‌حصین • هاشم مرقال
شهدای نهروان
یزید بن نویره • زائدة بن سمیر • رؤبة بن وبر • سعد بن خالد • عبدالله بن حماد • فیاض بن خلیل • کیسوم بن سلمه • عبید بن عبید • جمیع بن جشم • حبیب بن عاصم
فرماندهان
امام حسن • امام حسین • صاحب و مالک اشتر • شریح بن هانی • حجر بن عدی • حضین بن منذر • حکیم بن جبله •ابوقتاده • جاریة بن قدامه • سعید بن قیس • محمد بن ابی‌دیده نشده • شبث بن ربعی • معقل بن قیس • ابوایوب انصاری • راحت بن حنیف • اشعث بن قیس • ابن‌عباس • حارث بن مرة • سلیمان بن صرد • زیاد بن نضر • زحر بن قیس • قیس بن سعد‎ • صعصعة بن صوحان • خواجه‌ربیع • ربیع بن زیاد حارثی
کارگزاران
سعید بن سعد • سعد بن حارث • سعید بن نمران • رفاعة بن شداد • صاحب اشتر • ابوایوب انصاری • سعد بن مسعود • ابورافع • حضین بن منذر • اشعث بن قیس • قیس بن سعد‎ • اَبوجُحَیْفه • محمد بن ابی‌دیده نشده • کمیل • شیب بن عامر ازدی • سهل و آسان بن حنیف • منذر بن جارود • مخنف بن سلیم • ابن‌عباس • قدمت بن ابی‌سلمه • قثم بن عباس • نعمان بن عجلان زرقی • مصقلة بن هبیره • زیاد بن ابیه • عمارة بن شهاب • عبیدالله بن عباس • جعدة بن هبیره • عدی بن حارث • قعقاع بن پر نمک ذهلی
شهدای کربلا
نافع بن هلال • هانی بن عروه • حبیب بن مظاهر • ابوثمامه • سعد بن حارث • یزید بن مغفل • حجاج بن مسروق • نعیم بن عجلان انصاری • بریر بن خضیر • عمار دالانی • مسلم بن کثیر • عبدالرحمن بن بنده رب انصاری
راویان غدیر
سعید بن سعد • سلمان • سهل و آسان بن سعد • حذیفة بن یمان • زید بن ارقم • جابر • سلیم بن قیس • براء بن عازب • عمرو بن حمق خزاعی • ابوسعید خدری
خوارج
ابن‌ملجم • عبدالله بن وهب • شبث بن ربعی • عبدالله بن کواء • حرقوص بن زهیر • شریح بن اوفی • فروة بن نوفل • عبدالله بن شجره • جیرة بن سنان • زید بن حصین
راويان
اِبْن‌ِ اَبی‌‌لَیلیٰ • عامر بن واثلة • حبة بن جوین • ابوالاسود دوئلی • عبدالله بن جعفر • عدی بن حاتم • اَبوجُحَیْفه • خیثمة بن عبدالرحمان • زاذان ابوعمرو • نوف بکالی • احنف بن قیس • ضرار بن ضمره • عبدالله بن زمعه
دیگر
زبیر بن عوام • ابوذر • قنبر • عبدالله بن خباب بن ارت • شداد بن اوس • آمنه بنت شرید • عبیدالله بن ابی‌رافع • علی بن ابی‌رافع • ابوبرزه اسلمی • خباب بن ارت • عقیل • سهم دار بن اعور • کعب بن عمرو • عبدالله بن عفیف • طرماح • همام • شمر • میثم تمار • رشید هجری • جندب بن کعب بن عبدالله ازدی • انسان بن برنده اسدی • ثقات امیرالمؤمنین • ام‌سنان دختر خیثمه • حارثة بن نعمان • زرقاء دختر عدی • سوده همدانی • علاء بن زیاد حارثی • ام ذریح عبدیه
اصحاب معصومین علیهم‌السلام / امام علی(ع)