مجله خبری تشریفات

سید محمدعلی حکم دهنده طباطبایی (۱۲۹۳-۱۳۵۸ش) روضه خوان شیعی و اولی امام آدینه در تبریز بعداز انقلاب اسلامی کشور‌ایران میباشد. او از مبارزین قبل از انقلاب و از هواداران امام خمینی بود که رژیم پهلوی چندبار او را به شهرهای گوناگون تبعید کرد. پس از انقلاب، امام خمینی او را تحت عنوان نماینده خویش در آذربایجان شرقی و امام آدینه تبریز منصوب کرد. او بوسیله دسته فرقان ترور شد و اولی شهید محراب در کشور ایران اسم تشریفات ترحیم مشهد گرفت.

معاش‌طومار
سیدمحمد علی حاکم طباطبایی در ۶ جمادی‌الاول ۱۳۳۱­ق (۲۴ فروددین ماه ۱۲۹۲ش) در تبریز چشم به جهان گشود.[۱] پدرش سیدباقر پر اسم و رسم به میرزا باقر و عمویش میرزا اسدالله از علمای تبریز بودند.[۲]

شهید شدن
حکم دهنده طباطبایی در ۱۰ آبان ۱۳۵۸ش مصادف با عید قربان، پس از اقامه نماز مغرب و عشاء در رویکرد مراجعت به خانه، بوسیله یکی‌از اعضاء گروهک فرقان در خیابان آیتم حمله قرار گرفت و به شهید شدن رسید.[۳] امام خمینی در پیامی شهید شدن وی را به مردم مسلمان‌ها وفادار و علمای اعلام و عموم غیور و مجاهد آذربایجان تسلیت خاطرنشان کرد.[۴]

تحصیلات علم ها فقاهتی
سید محمد، تحصیلات مقدماتی علم ها فقاهتی را در مکتب طالبیه نزد پدرش سیدباقر معروف به میرزا باقر و عمویش میرزا اسدالله .[۵] او در ۱۳۵۹ق جهت علم آموزی در حوزه علمیه قم به شهر قم مسافرت کرد.[۶] اقامت وی در قم که از سال ۱۳۵۹ق آغاز گردیده بود، به بازه ده سال زمان بر شد. او در‌این مقطع در درس‌های مرعشی نجفی، سید محمد حجت، سید صدرالدین صدر، سیدمحمدرضا گلپایگانی، عبدالنبی عراقی و سید حسین بروجردی کمپانی کرد.[۷] حاکم در سال ۱۳۶۹ق به نجف رفت و در دروس عبدالحسین رشتی، میرزا باقر زنجانی، سید حسن بجنوردی، سیدمحسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی و محمد حسین کشف کننده الغطاء کمپانی کرد.[۸]

آقابزرگ تهرانی، روضه خوان مرتضی تهرانی، میرزا باقرآقا حکم دهنده طباطبایی، علویه هاشمیه، عبدالنبی عراقی (اراکی)، حجت کوه‌کمره‌ای، سیدصدرالدین، میرزا محمد طهرانی عسکری، کشف کننده الغطاء، سید عبدالحسین شرف الدین عاملی، سید محسن طباطبائی حکیم، محمدجواد طباطبایی حکیم، سید محمد هادی میلانی، امام خمینی، میرزا محمدحسن تبریزی، ابوالقاسم خویی، محمدرضا طباطبایی، مرعشی نجفی، محمود شاهروی، علامه طباطبایی کلیه در موضوع نقل داستان به محمد علی حکم دهنده اذن قصه داده بودند.

در کنارعلامه طباطبایی
اساتید
سیدباقر طباطبایی.
میرزا اسدالله طباطبایی.
سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی.
سید محمد حجت.
سید صدرالدین صدر.
سیدمحمدرضا گلپایگانی.
عبدالنبی عراقی.
سید حسین بروجردی.
عبدالحسین رشتی.
میرزا باقر زنجانی.
سید حسن بجنوردی.
سیدمحسن حکیم.
سید ابوالقاسم خویی.
روحانی محمدحسین کشف کننده الغطاء.

رسیدگی درباره نخستین اربعین سید الشهداء
اثرها
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: اثرها محمد علی حکم کننده طباطبایی
یک کدام از مشهورترین اثر ها وی کتاب بازرسی درباره اولیه اربعین سید الشهداء میباشد که در آن سعی می‌نماید بابیان اقوال گوناگون و استنادات فراوان، رجوع اهل بیت به کربلا در روز اربعین را ثابت نماید. او اثر ها دیگری در علم ها متعدد مداد زده میباشد.[۹]

عمل‌های سیاسی
عمل‌های سیاسی حکم کننده طباطبایی به دو مرحله پیشین و پس از انقلاب اسلامی کشور ایران برمی‌شود.

پیش از انقلاب
طرح لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی که مبنی بر آن شرط کتاب آسمانی برای تعیین کنندگان و نامزد ها به مکان قرآن کافی دانسته گردیده بود، مخالفت حوزه علمیه قم، مراجع تبعیت خصوصا امام خمینی را برانگیخت. برهمین اصل علمای تبریز، اعلامیه‌هایی را صادر کردند که حکم دهنده مثلا امضاءکنندگان آن اعلامیه‌ها بود.[۱۰]
از سایر وقایعی که حاکم از آن در جهت پیش موفقیت هدف ها انقلاب استفاده نمود، حادثه مکتب طالبیه تبریز بود. این حادثه از اینجا استارت شد که اعلامیه امام در مکتب طالبیه روی دیوار نصب شد که ماموران شهربانی زمانی خواستند اعلامیه را پاره نمایند، با مقاومت طلاب مکتب مواجه شدند و این تضارب به بازار کشیده شد و با کودتا مردمی که از مسجد بقاع خارج آمده بودند، محاصره نیروهای شهربانی شکسته شد. در تاثیر این رخداد بود که آیت الله حکم دهنده اعلامیه‌ای صادر کرده و فردای آن روز آن اعلامیه را با خط سرخ در مجموع شهر منتشر کردند.[۱۱]
به جهت کار‌های انقلابی و افشاگری راجع‌به ماهیت رژیم پهلوی، حکم کننده طباطبایی در سال ۱۳۴۷ش برای زمان شش ماه به شهرستان بافت کرمان و آن‌گاه به زنجان تبعید شد.[۱۲].
در تبریز در سال ۵۲ برای تقویت تکان‌های ضد رژیم اعم از چاپ و انتشار اعلامیه، امداد به خانواده‌های زندانیان سیاسی، استعانت به فعالانی که ناچار به شکاف منزل و کاشانه خویش گردیده بودند و... صندوقی به اسم مجاهدین اسلامی تحت حیث وی احداث شد تا از این روش به بارور شدن نهضت کمکی کرده‌با‌شد.[۱۳] رابطه با دانشجو یان در راستای نبرد با رژیم یکی‌از دیگر از عمل­های وی بود که او در شغل های خویش آن را مد حیث قرار داده بود.[۱۴]
قیام عموم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶ که در برخورد به درج نوشته ی علمی ای در خبرنامه داده ها پیش آمده بود.[۱۵] در نوبت نخستین جنبش طلاب را براه انداخت.[۱۶] و در نوبت دوم امواجی را به کناره کنار مرز و بوم پراکند. موج این تکان در تبریز با رهبری علما خصوصا آیت الله حکم کننده منعکس شدن مطلوبی یافت و خویش را در حرکتی به اسم قیام ۲۹ بهمن تبریز علامت اعطا کرد.

وعد و وعید
براساس‌ اصل‌ وعد و وعید، خدا مؤمنان‌ را به‌ آنچه‌ وعده‌ داده‌ میباشد‌، محرک‌ میدهد(وعد)، و کافران‌ و فاسقان‌ را به‌ سزای‌ موعودشان‌ که‌ خلود در حریق‌ میباشد‌، میرساند(وعید). بدین ترتیب‌، مؤمنانی‌ که‌ به‌ گناه‌ کثیف‌ گردیده‌اند، از کیفر الهی‌ جز به‌ توبه‌ رهایی‌ نمی‌یابند، البته جزای‌ آنها‌ از کافران‌ خفیف‌خیس تشریفات ترحیم مشهد میباشد.[۱۴]

منزلتی فی مابین دو جایگاه
نوشته ی علمیٔ مهم: منزلة دربین المنزلتین
منزلتی فی مابین دو جایگاه (به عربی منزلة دربین المنزلتین) اولیه اصل مذهب معتزله میباشد که به وسیله پیشوای آن یعنی واصل بن عطا(موسس فرقه معتزله معروف به غَزّال و مُکَنّی به ابوحذیفه. درگذشت:۱۳۱ق. [۱۵]) مطرح شد. مورد مشاجره این میباشد که آیا هر که مرتکب گناه کبیره میگردد، مؤمن میباشد یا این که کافر. معتزله معتقدند هر که گناه کبیره‌ای اجرا دهد، خیر مؤمن نامیده میگردد، خیر کافر. اینگونه فردی درصورتی که فارغ از توبه از عالم برود، عذاب وی قطعی و جاودانه خواهد بود؛ البته خیر به شدتی که کافر عذاب میکشد[۱۶]. روضه خوان اثرگذار این نظر را دارد هر که درین موضوع با معتزله هم نظریه باشد معتزلی خواهد بود هر چندین در مسائل دیگر با اکثرشان اختلاف لحاظ داشته باشد.[۱۷]

دستور به دارای اسم و رسم و نهی از منکر
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: فرمان به دارای اسم و رسم و نهی از منکر
دستور به دارای اسم و رسم و نهی از منکر یکی‌از احکام ضروری اسلام میباشد و هیچ یک از مذهب‌ها اسلامی منکر آن نیستند و جزء خصوصیت‌های منحصر هیچ مذهبی محسوب نمیشود. البته معتزله با اصل قرار دادن آن منظور‌اند اهتمام خویش را نسبت به آن علامت دهند. به گفته زمخشری، نظریه معتزله این میباشد که فرمان به دارای اسم و رسم و نهی از منکر از واجبات کفایی و منوط به حالت ویژه‌ای میباشد و شدیدترین درجه آن (مبارزه) از شئون حکومت و وظایف رهبری اسلامی میباشد.[۱۸]

کتاب شناسی
حرف شیعه سخن معتزله(پژوهشی مقایسه‌ای بر مبنای متن‌ها قرن‌های چهارم و پنجم) ، نوشته مریم کیانی، انتشارات کالج ادیان ومذاهب، چاپ نخستین ۱۳۹۳ش.رویکردی تطبیقی در مسئله طریقه‌های کلامی و اعتقادی شیعه امامیه و معتزله در قضیه توحید، نبوت، امامت و معاد. نگاهی به مهم ترین مباحث کلامی آیتم اختلاف و رخداد این دو فرقه اساسی کلامی در موضوعات مذکور و مقایسه نظام فکری آن ها با هم بر خی از پایه‌های این کتاب میباشد. [۱۹]
سیری اجمالی در فکر های کلامی معتزله و اشاعره نوشته سید اسعد روضه خوان الاسلامی، انتشار سمت، طهران ۱۳۸۷ش. زمانه پختگی دانش صحبت، با حسن بصری و سربرآوردن اولیه معتزلی ـ واصل بن عطا ـ استارت شد. معتزله توانستند مسائل متفرق و متفرقه‌ی دانش صحبت را قاعده‌مند سازند. آنان اولیه متکلمانی بودند که برای نظام اعتقادات خود حد و مرز مشخصی گزینش کردند و یکی خصوصیت‌های بارز آن التزام عملی به موارد و مقتضیات نظریاتشان بود در کتاب حاضر با زبانی معمولی، سیر اجمالی دانش سخن از ظهور اول فرقه‌های آن تا روزگار اشاعره‌ی متاخر بازگو گردیده است. [۲۰]
معتزله تاریخ و عقاید نوشته محمود یزدی مطلق فاضل و شاه زاده تکثیر ادیان، قم ۱۴۰۰ش.[۲۱]
پانویس
بارانی، رسیدگی تاریخی تعامل فکری و سیاسی امامیه، ص۱۰۵-۱۱۹
ربانی گلپایگانی فرق و مذهب‌ها کلامی، ۱۳۹۳ش، ص۲۵۹.
ربانی گلپایگانی فرق و مذهبها کلامی، ۱۳۹۳ش، ص۲۵۹.
مطهری، شناخت با علم ها اسلامی،۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۴.
موثر، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۵۲
شهرستانی، ملل و نحل، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۴۴
فاخوری، تاریخ الفلسفة العربیه، بیروت،دارالجیل، ج۲، ص۲۸۴.
سبزواری، منظومه، تکثیر ناب، طهران، ۱۳۶۹-۱۳۷۹ش، ج۳، ص۵۵۹.
مطهری، شناخت با علم ها اسلامی، ج۱، ص۷۳.
انواری، محمدجواد، «اصول خمسه»، ص۲۸۰
محمدی ری شهری، دانشنامه عقاید اسلامی، ۱۳۸۶ش، ج۸، ص۱۰۴
سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، الناشر مؤسسة النشر الإسلامي، ج۳، ص۲۷۹
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۵۷.
انواری، محمدجواد، «اصول خمسه»، ص۲۸۰
شهرستانی،ملل و نحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۵۹.
حکم کننده عبدالجبار، تفصیل الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۴۷۱-۴۷۲.
اثرگذار، اوائل المقالات،۱۳۷۲ش، ص۴۵
زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، صص۳۹۸-۳۹۶

. «الاشعری بازدیاد قائله/ و قال بالنیابة المعتزله. سبزواری، منظومه، تکثیر ناب، طهران، ۱۳۶۹-۱۳۷۹ش، ج۳۷ ص۵۵۸-۵۵۹.
و لم يتفطّترانه أن حقيقة كل صفة هي الوجود و الوجود مقول بالتشكيك فكلّ صفة له عَرْضٌ عريض
منابع
انواری، محمدجواد، «اصول خمسه»، در دائرة المعارف گرانقدر اسلامی، ج۹،
ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذهبها کلامی، قم، راس جهانی علم ها اسلامی، ۱۳۹۳ش.
زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل،‌ بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، موسسه امام راست گو.
شهرستانی، محمد، الملل و النحل، به سعی محمد بدران، قاهره، ۱۳۷۵ق /۱۹۵۶م.
شهرستانی، محمد، ملل و نحل، قم، الشريف الرضي‌، چاپ نخستین، ۱۳۶۳ش.
فاخوری، حناء و خلیل الجر، تاریخ الفلسفة العربیه، بیروت، دارالجیل.
حکم دهنده عبدالجبار بن احمد، تفصیل الأصول الخمسة،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه عقاید اسلامی، قم، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
مطهری، مرتضی، شناخت با علم ها اسلامی، طهران، صدرا، ۱۳۸۷ش.
اثرگذار، محمد بن محمد، اوایل المقالات فی المذاهب و المختارات، به اهتمام پزشک مهدی متفحص، طهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانش کده طهران، مک گیل، ۱۳۷۲ش.

ایفا عبادی مسجد جمکران
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: نماز امام مجال
برای مسجد جمکران دو نماز دو رکعتی مذکور میباشد؛ نماز تحیت مسجد و نماز امام مجال؛[۲۲]

نماز اولیه که به نیت نماز تحیت مسجد میباشد، در هر رکعت آن یک توشه سوره ستایش و هفت توشه سوره قل هو الله خوانده می‌گردد و بیان رکوع و سجود، هفت جايگاه تکرار تشریفات ترحیم مشهد میشود.[۲۳]
نماز دوم به نیت نماز امام فرصت خوانده می گردد و در هر رکعت آن، آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین[۲۴] صد توشه تکرار می شود و آن‌گاه سایر سوره ثنا و یک رتبه سوره توحید تلاوت می گردد. آن گاه بیان رکوع و سجود، هفت درجه تکرار میگردد. بعداز درود نماز، یک توشه بیان لا اله الا الله و بعد تسبیحات حضرت زهرا گفته می‌گردد. نمازگزار بعداز آن می بایست در سجده، صد توشه صلوات بفرستد.[۲۵]
محدث نوری، صدور ایفا مسجد جمکران را به امام مجال نسبت داده و از وی نقل کرده که «عموم بدین جای تمایل نمایند و آن را عزیز بدارند». چنانکه وی نوشته، هر کس این چهار رکعت نماز را در مسجد جمکران به جا بیاورد، مانند کسی میباشد که در کعبه نماز خوانده میباشد.[۲۶] روحانی عباس قمی این جاری ساختن را به گزارش استادش محدث نوری در مفاتیح الجنان آورده میباشد.[۲۷] علی دوانی، تاریخ‌نگار و پژوهشگر، به تبع شک در انتساب مسجد جمکران به امام مهدی(عج)، در انتساب این انجام به او نیز شک نموده است.[۲۸]

زیارت مسجد در شب‌های چهارشنبه

جشن و پایکوبی نصفه شعبان در مسجد جمکران (۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش)
علی‌اصغر فقیهی، تالیف کننده تاریخ جامع قم در سال ۱۳۵۰ش،[۲۹] مسجد جمکران را از بارونق‌ترین مساجد جمهوری اسلامی ایران در آن مجال دانسته که در شب‌های چهارشنبه اشخاصی از شهرهای متفاوت درین مسجد حاضر می‌شدند.[۳۰]
بعضی پژوهشگران تأکید بر زیارت مسجد جمکران در شب‌های چهارشنبه را بر اساسِ ماجرا حسن بن مُثله جمکرانى[۳۱] دانسته‌اند؛[۳۲] به دلیل آنکه ملاقات وی با امام مجال در محل مسجد، در شب سه شنبه شکل گرفت و حضرت به وی امرکرد که فردا شب (شب چهارشنبه) بُزی را از فلان گله آورده و در آنجا ذبح نماید و گوشتش را در روز چهارشنبه به بیماران انفاق کند.[۳۳]
مولف تاریخ جامع قم رونق دریافت کردن مسجد جمکران را وامدار دقت محمدتقی یزدی بافقی شمرده که عصرهای سه شنبه به همدم گروهی از طلاب با پای پیاده به مسجد جمکران می رفت و نماز مغرب و عشاء را در آنجا اقامه میکرد و شب را تا صبح در آنجا به عبادت می‌پرداخت.[۳۴] به گفته ناصرالشریعه، پیشتر در شب‌های آدینه اشخاصی از قم در‌این مسجد به عبادت می‎‌پرداخته‌اند.[۳۵]
مسجد جمکران، محل برگزاری بعضی مراسمات مذهبی مانند پای کوبی نصفه شعبان میباشد.[۳۶] همینطور شب‌ و روز آدینه، دعای کمیل و ندبه، و شب‌های چهارشنبه، دعای توسل درین مسجد برگزار میشود.[۳۷] و کسانی از بخشها متعدد، به‌ویژه در روزها نام برده در مسجد حاضر میشوند.[۳۸] بیان شده، تعداد زائران هر ساله به ۱۵ میلیون نفر می رسد.[۳۹]

تاریخچه و تحولات

تصویری از مسجد قدیم جمکران
بر شالوده حکایتی که میرزا حسین نوری نقل کرده، ایجاد کرد مسجد جمکران به قرن چهارم قمری برمی‌شود.[۴۰] سید حسین مدرسی طباطبایی احتمال داده که مسجد جمکران به عبارتی مسجد خطّاب اسدی باشد که به گفته تاریخ قم در اوایل قرن دوم قمری در روستای جمکران ساخته شد.[۴۱] [یادداشت ۲] بعضی دیگر از پژوهشگران، مسجد جمکران را غیر از مسجد نام برده دانسته‌ و بر مبنا نقل محدث نوری، تشکیل داد آن را در قرن چهارم می دانند.[۴۲]

با این حالا، در منابع تاریخی، درباره مسجد جمکران اطلاعاتی نیست. صرفا در کتاب خلاصة التواریخ، علاوه بر ذکر اتفاق ها سال ۹۸۶ق، در تفصیل اکنون میرغیاث الدین محمد میرمیران آمده میباشد که وی به هنگام توقف در روستای لَنجَرودِ قم، گاهی در مکانی که مَقامِ امام مجال خوانده گردیده، در جمکران اعتکاف میکرد.[۴۳] به گفته علی‌اصغر فقیهی، تاریخ‌پژوه معاصر، مراد وی از آن جایگاه، مسجد جمکران بوده میباشد.[۴۴]

محمد بن علی بن شهرآشوب سَرَاو مازندرانی (۴۸۸ق-۵۸۸ق) پر اسم و رسم به ابن‌شهرآشوب، عالم، مفسّر و محدّث شیعه در قرن ششم هجری قمری و تالیف کننده کتاب‌هایی همانند مناقب آل‌ابیطالب و معالم العلماء می باشد. روحانی حر عاملی وی را جامع همگی‌ی خیر‌ها در دانش، آرامش، ثقه، رجال، حدیث و شعر معرفی می‌نماید. و بعضی هم فخر شیعه دانسته‌اند. حتی علمای اهل سنت هم او‌را سرآمد در دانش قرآن، حدیث، اصول و لغت تشریفات ترحیم مشهد می دانند.

افرادی اورا اهل ساری و محل ولادتش را مازندران و یا این که بغداد دانسته‌اند. وی بعداز تضارب با حکمران مازندران راهی بغداد شد او بعداز مدتی اقامت، در سال ۵۶۷ هجری قمری به حِلّه رفت و در آنجا به درس دادن درگیر شد و سرنوشت در سال ۵۷۳ قمری راهی حلب شد وتا پایان قدمت در آنجا ماند.

وی پیش استادانی همانند روضه خوان طبرسی، قطب‌الدین راوندی، ابوالحسن علی بیهقی و دیگر اساتید استحصال دانش کرد و شاگردانی مثلا؛ ابن زهره، علی بن شعره حِلّی و یحیی بن علی حَلَبی و دیگر شاگردانی را تربیت کرد. وبه گفته برخی از محققین، او آخر و عاقبت در سال ۵۸۸ قمری در شهر حلب در سپری شد و در بالای جبل جوشن به خاک ودیعه شد.

میلاد و نسب
ابن‌شهرآشوب در سال ۴۸۸ق و سازه بر قولی در سال ۴۸۹ق چشم به جهان گشود.[۱] جمع‌ای او را اصالتاً اهل ساری[۲] دانسته‌ و گفته‌اند به دنیا آمدن او در مازندران بوده میباشد، [۳] البته بعضا قائل‌ به به دنیاآمدن او در بغداد گردیده‌اند.[۴]

آقابزرگ تهرانی در کتاب مصفی المقال فی دانش الرجال، جد او‌را شيخ شهرآشوب بن كياكی، از عموم ساری و از شاگردان نامی و ممتاز روضه خوان طوسی معرفی نموده است.[۵] پدرش شيخ علی فرزند شيخ شهرآشوب نيز از فقيهان و محدثان فاضل و از محققان شیعه معرفی گردیده‌است.[۶]

سفرها
او در پی تضارب با حکمران مازندران، راهی بغداد شد[۷] و در آنجا به وعظ و درس دادن سرگرم شد و چنان مقبولیت یافت که مقتفی عباسی خلیفه وقت به او خلعت پوشاند.[۸] او بعد از مدتی اقامت در بغداد، در سال ۵۶۷ق به حله رفت و در آنجا به درس دادن پرداخت.[۹] در‌این مسافرت ابن‌ادریس حلی و ابن‌بطریق از او قصه شنیدند. [۱۰]

ابن‌شهرآشوب در سال ۵۷۳ق به حلب رفت که در آن مجال مقر حمدانیان و پناهگاه شیعه‌ها بود. او تا انتها قدمت در حلب ماند.[۱۱]

مقام علمی ابن‌شهرآشوب
اساتید
روضه خوان عباس قمی، استادان ابن‌شهرآشوب را این‌سیرتکامل مذکور میباشد:

روضه خوان شهر آشوب (جدش)
روضه خوان علی (پدرش)
فتال نیشابوری مالک کتاب روضة الواعظین
روضه خوان طبرسی صاحب و مالک مجمع البیان
ابومنصور طبرسی صاحب و مالک الاحتجاج
ابوالفتوح رازی صاحب و مالک تعبیر و تفسیر روض الجنان
عبدالجلیل قزوینی رازی مالک کتاب النقض
ابوالفتح آمدی
قطب‌الدین راوندی صاحب و مالک کتاب الخرائج و الجرائح
جارالله زمخشری صاحب و مالک تعبیر کشاف
ابوالحسن علی بیهقی مشهور به ابن‌فندق.[۱۲]
شاگردان
شاگردان ابن‌شهرآشوب از این قرار میباشد:

سید محمد بن زهره حلبی دارای شهرت به ابن‌زهره
روضه خوان الدین ابوالحسن علی بن شعره حلی
یحیی بن بطریق
تاج الدین دربی
روحانی یحیی سوراوی
یحیی بن ابی حلبی
سید کمال الدین حیدرحسینی.[۱۳]

مناقب آل ابی طالب
تألیفات و اثرها
بعضا از اثرها ابن شهر آشوب به‌این قرار میباشد:

متشابه القرآن و مختلفه
مناقب آل ابی طالب
معالم العلماء
مثالب النواصب
مائدة الفائده
امثال فی الامثال
الاوصاف
المنهاج الجدیده
انساب آل ابی طالب
نُخَب الاخبار الخصائص الفاطمیه
ذکر التنزیل
الموالید
المخزون المکنون فی عیون الفنون
الطرائف فی الحدود و الحقائق
الحاوی
الفصول فی النحو.[۱۴]
وفات

عکسی سابق از جبل الجوشن محل به خاک اختیار ابن‌شهرآشوب در حلب - سال ۱۹۶۲م
ابن‌شهرآشوب در شب آدینه ۲۲ شعبان سال ۵۸۸ق در شهر حلب درگذشت و در فراز کوه مشهور به جَبَل جوشن به خاک ودیعه شد.[۱۵] از نگرش شیعه ها حلب این جای مدفن محسن السقط فرزند امام حسین(ع) میباشد.[۱۶] و به مشهد السقط شناخته میگردد.[۱۷]

بقاع‌ای در شهر بابل بنام ملا محمد بن شهرآشوب آوازه داراست که شباهت اسمی با ابن‌شهرآشوب دارااست. دقیقا معین وجود ندارد مقبره ملامحمد بن شهر آشوب به چه کسی وابستگی داراست و این حرم مدفن چه فرد یا این که شخصی میباشد. پزشک معالج منوچهر ستوده در کتاب «از آستارا تا استارآباد» (جلد چهارم) دراین باره آورده میباشد:

«مطلقا این بقعه مرقد روحانی رشیدالدین ابوجعفر محمدبن علی بن شهر آشوب السروی وجود ندارد که از فحول و علما قرن ششم قمری و اهل ساری بوده و در حین المتقی (۵۵۵ – ۵۳۰) در بغداد بر منبر می رفت، چون او به حلب سفر کرد و تا نقطه نهایی قدمت در آنجا بود و در شعبان سال ۵۷۹ق. رخت به سرای باقی کشید و همانجا در دامنه کوه جوشن در مشهد محسن السقط بن حسین بن علی به خاک ودیعه شد.»
شاید این بقعه مرقد بابا وی باشد که علی اسم داشت و پسر شهر آشوب بود، یا این که فرد دیگری از مردان این خویشان میباشد که دارای شهرت به شهر آشوب یا این که ابن‌ شهرآشوب بوده‌اند.[۱۸]

در ذکر عالمان و بزرگان
روحانی حر عاملی، ابن‌شهرآشوب را، شخصی فقید، فاضل، ثقه، محدث، دانا به دانش رجال و احادیث، ادیب، شعر سرا و جامع کلیه خیر و خوبی‌ها معرفی می‌نماید.[۱۹]

میرزا حسین نوری در تعریف او الفاظی نظیر: فخر شیعه، تاج شریعت، افضل الاوائل و دریای متلاطم ژرفی که کنار دریا ندارد، احیاء کننده اثر ها مناقب و فضائل، رشید الملة و الدین، شمس الاسلام و المسلمین، دانا، محدث، مفسر، متفحص؛ بکار میگیرد.[۲۰]

تفرشی، ابن‌شهرآشوب را پیشوای طایفه شیعه و فقید آن‌ها، شاعری بلیغ و تالیف کننده تعریف می‌کند[۲۱]

صلاح الدین صفدی، از عالمان اهل سنت ابن‌شهرآشوب را از سرشناسان مذهب شیعه که دانش اصول را به حد پایانی خویش رساند معرفی می‌کند و او‌را از نگاه علم ها قرآنی و اشتباهات حدیث و خبر ها و لغت و نحو؛ سرآمد و متقدم بر اهل این حرفه‌ها تعریف می‌نماید.[۲۲]

تجرد روح
نوشته‌علمیٔ مهم: تجرد روح
گفته شده بیشتر فیلسوفان مسلمان معتقد به تجرد و غیرمادی بودن روح می‌باشند[۷۹] و دلایل زیادی برای ثابت آن ارائه کرده‌اند.[۸۰] بعضی متکلمان[۸۱] همانند روضه خوان صدوق و روحانی اثر گذار[۸۲] نوبختیان[۸۳] و بعضی از معتزله[۸۴] و علمای اخلاقی زیرا ملا احمد نراقی[۸۵] نیز معتقد به تجرد روح میباشند. آیه ۱۰ و ۱۱ سوره سجده و آیه ۴۲ سوره زمر را به عنوان مثال آیه ها دلالت کننده بر تجرد روح دانسته‌اند.[۸۶] به گفته ناصر مکارم شیرازی، صاحب و مالک تعبیروتفسیر مثال، روح حقیقتی ماوراء طبیعت و مختلف با ماده دارااست و اصول حکم دهنده بر آن غیر از اصول حکم کننده بر ماده و خاصیت فیزیکی و شیمیایی میباشد. ازاین‌رو، در آیه ۸۵ سوره اسراء، روح از فقیه فرمان و خلقتی اسرارآمیز دانسته گردیده‌است.[۸۷] سید علی‌اکبر قرشی در قاموس قرآن، استقلال روح از تن را از ضروریات اسلام دانسته و این نظر را دارد اکثری از مسائل اصلی اسلامی متعلق به روح جدا تشریفات ترحیم مشهد میباشد.[۸۸]

عده ای از متکلمان و اهل حدیث و کلیه دنیوی‌انگاران، منکر تجرد روح گردیده‌اند.[۸۹] علامه مجلسی گفته میباشد دلایل عقلی مسلم بر تجرد یا این که دنیوی بودن روح نیست و ظواهر آیه ها و احادیث دلالت بر دنیوی بودن آن دارا‌هستند.[۹۰] بعضی با انکار تجرد روح، آن را جسم لطیف نورانی دانسته و معتقدند هیچ یک از دلایل تجرد روح دلالت بر تجرد آن ندارد؛ بلکه آنچه از دلایل و نشانه‌ها و احادیث استعمال می‌گردد این میباشد که روح از اجسام دنیوی عنصری وجود ندارد.[۹۱] محمد صادقی تهرانی، مفسر شیعی قرن چهاردهم خورشیدی، با انکار تجرد روح،‌ گفته میباشد قرآن، سنت، عقل، احساس و دانش، آشکارا بر مادیت روح دلالت دارا‌هستند. از دید او براساس آیاتی که بشر را از خاک دانسته‌اند، روح آدم نیز برگرفته از خاک و چکیده‌ای از مغز، سینه و قلب آدم میباشد؛ چنانکه روح حیوانی بشر نیز چکیده‌ای از اعضای حساس تن اوست.[۹۲]

رابطه روح و تن
اورده شده رابطه روح با تن رابطه تدبیری میباشد و روح تدبیرکننده تن میباشد.[۹۳] به گفته جعفر سبحانی، از متکلمان شیعی قرن چهاردهم خورشیدی، از لحاظ فلسفه اسلامی، روح یک مو جود مستقلی میباشد که تا تجرد بدون نقص پیدا نکند از تن، اعم از تن دنیوی و مثالی، بی‌نیاز نمی شود. روح در عالم، از روش اعضای تن مانند دیده و گوش به شغل میپردازد و بعد از مرگ تن دنیوی، با بدنی لطیف‌خیس از تن دنیوی (تن مثالی) به عمل خویش ادامه میدهد.[۹۴] از نگاه بعضا دانشمندان،‌ براساس معارف فقهی، مسلم میباشد که بشر مرکب از روح و تن میباشد و هریک از این دو به طور جدا میتوانند وجود داشته باشند. این استقلال و طلاق روح از تن به اجماع مسلمان ها در برزخ تحقق مییابد.[۹۵]

محمدآصف محسنی قندهاری، به صراحت اعتراف کرده که واقعیت رابطه روح با تن را ادراک نکرده میباشد.[۹۶]

جلسات خانگی و روزنامه الاضواء
بنت‌الهدی، از التفات نقش زنان در عمل‌های شرعی مطلع بود از این‌رو جلساتی را در منزل خویش و دیگرافراد برای تبلیغ کارها فقاهتی تشکیل می‌بخشید.[۸] آمنه، در «روزنامه الاضواء» برای دختران عراقی و عرب مقاله می‌نوشت. نوشته‌های وی درین روزنامه حول التزام زنان به آموزه‌های فقاهتی و رد الگوها و شعارهای تشریفات ترحیم مشهد غربی برای آن‌ها، بدور می‌زد.[۹]

سرپرستی مدرسه ها الزهراء
مدرسه های الزهراء، تیم مکتب‌های متعلق به صندوق خیریه اسلامی (جمعیة صندوق الخیری الاسلامی) بودند. این مکتب‌ها به مقصود تقویت فرهنگ وتمدن شرعی در خردسالان در شهرهای بصره، دیوانیه، حله، نجف، کاظمین و بغداد تأسیس شدند. مرکزیت این مکتب‌ها با مکتب بغداد بود. شهیده بنت‌الهدی دو ماده درسی را -خلال دروس مرسوم آموزشی- درین مدرسه ها مکان اعطا کرد و از معلمانی به کار گیری میکرد که به شئون اسلامی اهتمام خاصی داشتند.[۱۰]

در ۱۹۶۷ م. بنت‌الهدی، سرپرست این شرکت در نجف و کاظمین شد. وی در‌این فرصت سرپرست یک مکتب فقاهتی دیگر در نجف هم بود. از این‌رو هفته‌اش را تقسیم کرده بود، نیمی از هفته را در نجف بود و نیم دیگر در کاظمین. وی پس از ساعت اداری مکتب، به استاد‌ها یادگرفتن‌های تربیتی می‌بخشید و بعدازظهرها را به پاسخگویی به سؤالات دانشجو یان میگذراند. در ۱۹۷۲ م. بخشنامه‌ای بر طبق بایستگی الحاق این مدرسه ها به وزارت آموختن و تربیت عراق از سوی دولت صادر شد. با صدور این بخشنامه بنت‌الهدی از مسئولیت این مدرسه ها گوشه‌گرفت و دعوت قانونی دولت طی طومار‌ای از وی بر ادامه همیاری درین مدرسه های نیز نافع نیفتاد.[۱۱] وی در جواب به پرسش از باعث رخنه‌ همیاری در‌این مکتب‌ها می‌اذعان کرد:

لم یکن الهدف اینجانب وجودی فی المدرسه الا نوال مرضاة الله و لما انتفعت الغایة اینجانب المدرسة بتأمیمها فما هو جدوی وجودی آن‌گاه ذلک؟!
اینجانب به غرض علم آموزی رضای معبود در‌این مکتب‌ها شغل می کردم. با ملی شدن (پایین رسیدگی دولت بعث در داخل شدن) این مدرسه ها، ماندن اینجانب درین‌جا چه توجیهی خواهد داشت؟

— بنت‌الهدی صدر، الحسون، اعلام النساء المؤمنات، ۱۴۱۱ق، ص۷۸-۷۹ به گزارش ملحق صحیفه الجهاد الصادر بتاریخ ۲۰ جمادی الثانیه ۱۴۰۳ ق. نیسان ۱۹۸۳ م.
قصه نویسی و شعر
«رجعیه» إن قیل عنک! فلا تبالی واصمدی
قولی: أنا بنت الرسالة، اینجانب هداها اهتدی
لم یثننی خجلی عن العلیا و لم یغلل یدی
کلا و لا هذا الحجاب یعیقنی عن مقصدی
فغد لنا اختاه فامضی فی طریقک و اصعدی
و الحق یا این که اختاه یعلو فوق کید المعتدی[۱۲]

بنت‌الهدی به قصد این‌که دایره مخاطبان بیشتری برای سخنانش داشته باشد رو به تایپ کردن آورد؛ زنان بخش اعظمی از کشورهای عربی و اسلامی می‌توانستند از روش تلاوت کتاب‌های وی به‌تفکر‌های اسلامی دست پیدا نمایند.[۱۳] مباحث خانوادگی، عمل اسلامی، رنج‌های زنان شاغل، شماتت و انتقاد مضحک‌کردن و تحریف رخ زن مسلمان، زیبایی، پیرایش‌کردن، عفاف و... از محورهای روایت‌های وی می باشند.[۱۴] وی به همین مقصود شعر هم می‌ذکر کرد. بیشتر شعرهای شهیده ‌صدر دارنده پیام معنوی و فقاهتی میباشد. کتاب‌های پایین از اوست:

تیتر کتاب تیتر ترجمه فارسی ترجمه کننده
الفضیلة تنتصر ن‍دای‌ ای‍م‍ان ف‍رزاد م‍ی‍رزائ‍ی‌
لیتنی کنت أعلم ای‌ ک‍اش‌ م‍ی‌دان‍س‍ت‍م ل‍طی‍ف‌ راش‍دی‌
امرأتان و رجل دو زن‌ و ی‍ک‌ م‍رد
س‍رن‍وش‍ت‌ دو خ‍واه‍ر ج‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ ح‍ک‍ی‍م‍ی‌زاده‌
م‍رت‍ض‍ی‌ ت‍ق‍او‌
صراع مع واقع الحیاة نزاع با معاش مهدی سرحدی
لقاء فی المستشفی دی‍دار در ب‍ی‍م‍ارس‍ت‍ان‌
م‍لاق‍ات‌ در ب‍ی‍م‍ارس‍ت‍ان رض‍ازاده
م‍ح‍س‍ن‌ ع‍اب‍دی‌
الخالة الضائعة - -
الباحثة عن الحقیقة در جستجوی واقعیت
در جستجوی واقعیت
در ج‍س‍ت‍ج‍او‌ خ‍وش‍ب‍خ‍ت‍ی
س‍ن‍دس‌؛ دخ‍ت‍ری‌ در ج‍س‍ت‍ج‍او‌ ح‍ق‍ی‍ق‍ت
ع‍ش‍ق‌ س‍وزان
ن‍ف‍س‍ی‌ ک‍ه‌ خ‍ود را ب‍ازی‍اف‍ت مهدی سرحدی
ح‍س‍ی‍ن‌ ع‍ل‍ی‌ان‍ص‍اری‌
ل‍طی‍ف‌ راش‍دی‌
م‍ح‍س‍ن‌ ع‍اب‍دی‌
اش‍رف‌ م‍ح‍م‍دی‌
ف‍اخ‍راب‍رویکرد‍ی‍م‌ م‍ح‍م‍د
کلمة و دعوة - -
ذکریات علی تلال مکة بر بلند‌ی‌های مکه مهدی سرحدی
بطولة المرأة المسلمة ش‍خ‍ص‍ی‍ت‌ زن‌ م‍س‍ل‍م‍ان اح‍م‍د ص‍ادق‍ی‌اردس‍ت‍ان‍ی‌
المرأة مع النبی(ص) رده زن در اسلام
‏‫زن‌ در زن‍دگ‍ی‌ پ‍ی‍ام‍ب‍ر اک‍حافظه موقت‌ (ص) مهدی سرحدی
م‍ح‍م‍ود ش‍ری‍ف‍ی‌
ظلال‌ ت‍ح‍ت‌ ال‍ش‍م‍س‌ س‍ای‍ه‌ه‍ای‍ی‌ در پ‍ی‌ خ‍ورش‍ی‍د م‍ح‍م‍ود ش‍ری‍ف‍ی‌
ال‍ظل‍م س‍ت‍ی‍ز ل‍طی‍ف‌ راش‍دی‌
المجموعه القصصیه الکامله - -

حضور در رخداد کربلا
بر طبق گزارش‌های جان دار در مقاتل، سکینه در حادثه کربلا حضور داشته میباشد. بنابر نقل این منابع، در روز عاشورا، امام حسین(ع) برای واپسین وداع، از میدان پیکار به سوی اهل بیت خویش رجوع و برگشت و با آنها وداع کرد آن گاه نزد دختر خویش سکینه رفت که در کناره‌ای نشسته و می‌گریست. امام حسین(ع)او‌را به صبوری دعوت کرد و بغل کرد، اشک از چشمان وی تمیز کرد و درضمن اشعاری به سکینه تشریفات ترحیم مشهد اذعان کرد:

سَيَطُولُ بَعْدِى يَا سُكَيْنَةُ فَاعْلَمِى
مِنْكِ الْبُكَاءُ إذَا الْحَمَامُ دَهَانِى
لاَ تُحْرِقِى قَلْبِى بِدَمْعِكِ حَسْرَةً
مَا دَامَ مِنِّى الرُّوحُ فِى جُثْمَانِى
فَإذَا قُتِلْتُ فَأنْتِ أوْلَى بِالَّذِى
تَبْكِيَخیرُ يَا خَيْرَةَ النِّسْوَانِ[۲۲]
ترجمه: ای سکینه! بدان که بعد از اینجانب، ناله تو زمان بر خواهد بود.
تا هنگامی که جان در تن دارم من‌را با اشک حسرت توشه خویش مسوزان.
ای شایسته ترین زنان! آن گاه که اینجانب کشته شدم، تو برای فغان سزاوارتری. همینطور بیان شده که در روز یازدهم محرم به هنگام وداع اهل بیت(ع) با شهدا سکینه بعداز سخنان عمه‌اش زینب(س) پیش رفت و لاشه بابا را در آغوش گرفت امالشکریان قدمت بن سعد اورا به اجبار از تن پدرش غیروابسته کردند.[۲۳]

روزها اسارت
بعداز حادثه عاشورا، سکینه همپا دیگر اسیران کربلا به کوفه و شام برده شدند. از آسان بن سعد ساعدی صحابه رسول اسلام(ص) ماجرا گردیده که روز ورود اسرا به شام در دروازه سا‌عتها دختری را دیدم که بر شتری بی‌محمل سوار بود؛ وی خویش را سکینه دختر امام حسین(ع) معرفی کرد و از اینجانب خواست برای مراقبت حرمت خویشاوندان فرستاده معبود(ص) کاری کنم که نیزه‌داران سرهای شهدای کربلا را از گوشه و کنار اسیران به دور نمایند. راحت می گوید اینجانب با پرداخت پاره ای دینار توانستم منظور او‌را برآورده کنم.[۲۴] در بعضا از منابع تاریخی نیز خوابی از سکینه در دمشق آورده شده که در آن فرستاده اسلام(ص) یاروهمدم بعضا از پیامبران و فاطمه زهراء(س) با ملازمت جمع‌ای از زنان بهشتی در حالی که تیشرت خونی امام حسین(ع) در چنگ مادرش بود به سمت کربلا میروند.[۲۵]

خصوصیت‌های اجتماعی، علمی و معنوی
سکینه دختر امام حسین(ع) را از زرنگ‌ترین، زیباترین، خوش‌اخلاق‌ترین، باتقواترین و بلندمرتبه زنان زمان خود دانسته‌اند.[۲۶] امام حسین(ع) سکینه را مخلوق‌ای غرق در ذات الهی معرفی کرده که نماد دهنده ادب و کمال اوست.[۲۷]
سخاوت سکینه نیز در کتاب ها تاریخی گزینه اشاره قرار گرفته میباشد. وی هزینه هجرت حج برادرش امام سجاد(ع) را پرداخته میباشد.[۲۸]
در کتاب‌های رجالی از سکینه تحت عنوان یکی راویان حدیث خاطر گردیده که کوفیان از وی قصه کرده‌اند.[۲۹] سکینه یار و همدم خواهر خویش فاطمه از راویان حدیث بابا خویش امام حسین(ع) به شمار میایند[۳۰] و راویانی همانند عبیدالله بن ابی‌ارفع، فائد مدنی، سکینه دختر اسماعیل بن ابی‌خالد و سکینه دختر حکم کننده ابی‌ذر از وی داستان نقل کرده‌اند.[۳۱]
همینطور از احاطه بر ادبیات و شعر عرب و شیوایی و شیوایی سکینه صحبت به فی مابین آمده میباشد. گزارش‌های وی از حادثه کربلا در پوسته شعر، اشعار و قصاید وی در رثای پدرش امام حسین(ع) دارای اسم و رسم میباشد. شعر پایین مثلا این اشعار میباشد:

لا تعذلیه شعور قاطع طرقه
فعینه بدموع ذرف غدقه
ان الحسین غداة الطف یرشقه
ریب المنون فما ان یخطئ الحدقه
بکف شر عبادالله کلهم
نسل البغایا و جیش المرق الفسقه
یا این که امة السوء هاتوا ما احتجاجکم
غدا و جلکم بالسیف قد صفقه
ترجمه: «او‌را نکوهش نکن؛ چرا‌که آن‌ها شیوه را بر وی بستند. و وی از چشمانش اشک فراوان می‌بارد. در روز طف (عاشورا) تیری به سوی امام حسین(ع) پرتاب شد که غلط نمی‌رود و از حدقه دیده وی به دور نمیشود. این شغل به دست عده ای اعمال شد که بدترین عموم و از نسل ظالمان و از سپاهیان گناه کار بودند.‌ای بدترین امت! ادله‌هایتان را در رستاخیز اقامه نمایید. شما برهانی ندارید؛ چون تمامی شما او‌را با شمشیرتان زدید.»[۳۲]
مبنی بر گزارشات تاریخی اشراف سکینه بر ادبیات عرب سبب شد بعضا از شاعران مانند فرزدق، جریر، کثیر، قسمت و جمیل برای تحلیل و سنجش اشعار خویش، آن‌ها را به سکینه ارائه می‌دادند تا آیتم داوری قرار بگیرد.[۳۳]
در بعضی منابع اهل سنت و کتاب‌های تاریخی مطالبی درباره سکینه دختر امام حسین(ع) مطرح گردیده که از طرف دیگر مورخان گزینه مناقشه‌ قرار گرفته گردیده است. ابوالفرج اصفهانی مدعا گردیده سکینه اهل تغزل و شعرگویی بوده میباشد.[۳۴]
ابوالفرج اصفهانی این داستان را از زبیر بن بکار که دشمنی وی با بنی‌هاشم پر اسم و رسم بوده، نقل نموده است.[۳۵] همینطور در سلسله گواهی این احادیث، قدمت بن ابی‌دیده نشده مؤملی وجود دارااست که احادیث وی از لحاظ علمای اهل سنت مخدوش و ضعیف میباشد.[۳۶]ابوالفرج اصفهانی به‌این دستور نیز اشاره کرده که مانند مجالسی که به سکینه بنت الحسین(ع) منتسب گردیده، به وسیله زنی اموی نیز برپا شد‌ه‌است.[۳۷]
درباره بخش اعظمی از اشعار منتسب به سکینه بنت الحسین(ع) بیان شده، این اشعار وابسته به سکینه بنت خالد بن مصعب زبیر میباشد که ملاقات‌ها و مغازلاتش با قدمت بن ابی‌ربیعه شعر سرا، دارای اسم و رسم میباشد و همانندی اسمی سکینه بنت الحسین(ع) با سکینه بنت خالد بن مصعب همسر قدمت بن ابی‌ربیعه سبب اینگونه نسبت‌هایی به سکینه دختر امام حسین(ع) شد‌ه‌است. از طرف دیگر اکثری از اشعار و اجتماعاتی که منسوب به سکینه میباشد، اشعار و اجتماعاتی میباشد که بوسیله عائشه دختر طلحة بن عبیدالله همسر مصعب بن زبیر برگزار گردیده‌است.[۳۸]

از سایر تاثیرگذاری‌های اجتماعی سکینه می‌قدرت به حمایت وی از اهل بیت(ع) اشاره نمود. برای مثال ابوالفرج اصفهانی درباره نقل می نماید که او در مجلس عزایی بود ودختر عثمان هم در آن مجلس بود و می‌ذکر کرد اینجانب شهید زاده‌ام. سکینه بی سروصدا بود تا این که موذن بانگ برداشت و خاطرنشان کرد: (اشهد ان محمداً نبی الله.) سکینه ذکر کرد: این بابا اینجانب میباشد یا این که تو؟ دختر عثمان اعلام‌کرد: اینجانب دیگر هیچ گاه بر شما فخر نمی فروشم. [۳۹]

مثال دیگر آنکه روزی خالد بن عبدالملک؛ امیر مدینه(امارت: ۱۱۴-۱۱۸ق) طبق عادتش،‌ بر فراز منبر،‌ امام علی(ع) را دشنام بیان کرد، سکینه که به همپا کنیزانش در مجلس حضور داشت،‌ رویا رویی به مثل کرد و که ماموران حکومتی،‌ کنیزانش را آیتم ضرب و شتم قرار دادند.[۴۰]

صامت بروجردی (۱۲۶۳–۱۳۳۱ق) شعر سرا شیعه و مرثیه‌سرای عصر قاجار بوده میباشد. بیشتر اثرها صامت بروجردی مَناقب (فضیلت‌خوانی) و مَراثی (سوگ‌خوانی) اهل‌بیت(ع) میباشد. اشعار او در مدح فامیل رسول(ص) گزینه دقت و به کارگیری دوست‌داران اهل‌بیت(ع) قرار تشریفات ترحیم مشهد گرفته میباشد.

معاش‌طومار
محمدباقر بروجردی متخلص به صامت در سال ۱۲۶۳ق در بروجرد چشم به جهان گشود و در سال ۱۳۳۱ق در سن ۶۸ سالگی درگذشت و پیکر وی در زادگاهش در آرامستان کوی صوفیان به خاک امانت شد.[۱] این قبرستان بعداز دفن صامت به اسم این شعر سرا، صامتیه نامیده میشود.[مستلزم منبع] اورا مردی فاضل و پرهیزکار تعریف کرده‌اند که خصوصیت‌های اخلاقی وی در میان عموم دارای شهرت بود.[۲] او در بازار با سَقَط‌فروشی (خرده‌فروشی) تامین زندگی می کرد. بیان شده وی حرفه شعر را از عبدالمجید نوائی فرا گرفت.[۳]

از پیشگامان شعر آیینی
صامت بروجردی را از شاعران پیشگام شعر آیینی[۴] در قرن سیزدهم و چهاردهم قمری معرفی کرده‌اند.[۵] دیوان صامت دربردارنده مفهوم ها آیینی و مدح و مرثیه درباره اهل‌بیت(ع) میباشد.[۶] مناقب و مراثی صامت را در عین آسانی دارنده ادب و رسایی لفظی و معنوی دانسته‌اند.[۷] به‌گفته محمدعلی مجاهدی، منظومه‌های آیینی صامت بروجردی به‌ویژه مَراثی عاشورایی وی رفلکس چشمگیری در محافل فقهی و هیئت‌های مذهبی داشته میباشد.[۸]

طبع شعر صامت بروجردی را رسا و توانمند تعریف کرده‌اند.[۹] او از طریق کلامی مدل عراقی در سرودن آثارش به کارگیری نموده است.[۱۰] صامت از گونه های شعر[۱۱] مانند قصیده، غزل، مثنوی، ترجیع‌حایل و رباعی استعمال نموده است.[۱۲] اشعار او در ستون معاصران او مانند عبدالمجید نوائی بروجردی (درگذشت: ۱۳۱۳ق)، وفایی شوشتری (درگذشت: ۱۳۴۲ق) و عبدالجواد جودی خراسانی میباشد.[۱۳]

منظومه باغ زهرا و کتاب ریاض الشّهاده از وی میباشد.[۱۴] دیوان صامت بروجردی بارها به چاپ رسیده و دربردارنده اشکال پوسته‌های شعری در موضوعات آیینی میباشد.[۱۵] منظومه اشعار وی در کلیات دوازده جلدی او چاپ گردیده است.[۱۶] غزلیات و رباعیات این شعر سرا در سال ۱۳۹۸ش به اسم استکان تجلی چاپ شد که مانند دیگر اثر ها وی عشق و علاقه وی به اهل‌بیت(ع) در آن نمایان میباشد.[۱۷]

شعری از صامت در رثای امام حسین(ع):

ای از اَزَل ز داغ تو بشر، گِریسته
انسان خیر، بلکه پاراگرافٔ دانا، گِریسته
تا روز حشر، چشمٔ حوّمیباشد اشکبار
در ماتم تو بس که دمادم، گریسته
یک‌راز، خلیل کرده فراموش از ذبیح
در نارِ ابتلای تو از حزن، گریسته[۱۸]

کلیات دوازده جلدی صامت
پانویس
محمدزاده، دانشنامه شعر عاشورایی، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۱۰۲۹؛ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۶۹؛ مجاهدی، سیری در قلمرو شعر نبوی، ۱۳۸۷ش، ص۸۰۳.
مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۶۹.
مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۶۹.
مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۶۹ و ۴۷۰.
مجاهدی، سیری در قلمرو شعر نبوی، ۱۳۸۷ش، ص۸۰۳.
آقابزرگ تهرانی، الذریعة،‌ ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۵۹۰.
مجاهدی، سیری در قلمرو شعر نبوی، ۱۳۸۷ش، ص۸۰۳.
مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۷۰.
مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۷۰.
مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۴۷۰.

حزب بَعثْ عراق شاخه ناحیه‌ای حزب عربی سوسیالیستی بعث میباشد که در اوایل دهه ۱۹۵۰م/۱۳۳۰ش تأسیس و طی ۳۵ سال حکمرانی (۱۹۶۸-۲۰۰۳م) در عراق به سرکوب شدید شیعه‌ها و کردها پرداخت و دلیل پیکار کشور‌ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸م) و اشغال کویت (اوت۱۹۹۱م)، محسوب میشود. مقر اجتماعی حزب بعث عراق، اقلیت اهل سنت عرب عراقی محسوب میشد و برای مهار شیعه ها عرب و کردها به انواع متعدد سرکوب از قبیل ترور، اعدام، دستگیر‌های غیررسمی، شکنجه و تبعید اجباری اقدام ورزید. مراسم‌های مذهبی شیعه ها از قبیل سوگواری عاشورا و پیاده‌روی اربعین محصور و ممنوع شوید، مراجع پیروی و روحانیون بلند شالوده مثل آیت الله خویی و آیت الله محمدباقر صدر محدود و یا این که اعدام گردیدند. هر نوع تظاهرات مسالمت‌آمیز و اقدامات مسلحانه شیعه ها بارها در شهرهای نجف، کربلا و بصره با استعمال از ارتش و پلیس و در مواقعی با استعمال از سلاح‌های کشتار جمعی سرکوب تشریفات ترحیم مشهد شوید.

حزب بعث در اوایل دهه ۱۹۴۰م/۱۳۲۰ش در سوریه تأسیس و اولی کنگره آن در ۱۹۴۷م/۱۳۲۶ش در دمشق برگزار شوید. شاخه‌های ناحیه‌ای حزب بعث نیز در دهه ۱۹۵۰م بالاتر از سوریه در عراق، اردن و لبنان، استارت به عمل کردند. درین بین شاخه‌های اهل سوریه و عراقی به ترتیب در ۱۹۶۳م/۱۳۴۲ش و ۱۹۶۸م/۱۳۴۷ش از روش شورش به توان رسیدند و غرض وحدت عربی که آرمان اول بعث بود، به گذر زمان کمرنگ شوید و مسایل ملی حق تقدم یافت.

حزب بعث عراق در ۹ آوریل ۲۰۰۳م/۱۳۸۲ش با تهاجم قوای غربی به رهبری آمریکا ایالات متحده و بریتانیا از اقتدار کنار زده شد و دولت موقت ائتلاف غربی در ماه می به عبارتی سال، این حزب را غیررسمی و ممنوع خاطرنشان کرد. صدام حسین رهبر وقت بعث به اتهام قتل عام شیعه‌ها در دجیل و جنایت علیه بشریت در ۲۰۰۶م/۱۳۸۵ش محاکمه و در ۳۰ دسامبر به عبارتی سال، هم زمان با عید قربان به‌دار آویخته شد. رهبری حزب منحله بعث عراق را بعد از صدام، عزت ابراهیم الدوری عهده دار شد و افسران قبل بعثی نقش کلیدی در تشکیلات داعش بازی کردند.

عنایت و منزلت
تکان بعث از تأثیرگذارترین جریان‌های سیاسی خاورمیانه در نصفه دوم قرن بیستم معرفی گردیده که در سوریه و عراق اقتدار سیاسی را به‌دست گرفت.[۱] با این‌که حزب بعث یک جریان سیاسی سکولار تمجید گردیده البته در شغل اخلاق فرقه‌گرایانه داشته میباشد.[۲] اقلیت سنی عراق در رژیم بعث، با انحصار توان به سرکوب بی نقص شیعه‌ها و کردها پرداخت.[۳] بر طبق گزارش منابع خبری، افسران قدیمی بعثی، در جریان‌های تروریستی مثل داعش و القاعده نیز نقش پر رنگ بازی کردند.[۴] حکمرانی اقلیت علوی که در سوریه موجب تحریک احساسات اهل سنت شوید[۵] و حفاظت کشورهای حوزه‌ از داعش و دیگر مجموعه‌های تندور سنی در جریان نبرد سوریه (۲۰۱۲-۲۰۱۷م) در همین راستا تعبیر و تفسیر گردیده‌است. همینطور دولت‌های حزب بعث در سوریه و عراق در تحولات حیطه‌ای تأثیرگذار بوده‌اند. دولت سوریه یکی‌از محورهای عربی در مبارزه‌های اعراب و اسرائیل به شمار می‌رود[۶] و دولت بعثی عراق، برهان مهم مبارزه‌ جمهوری اسلامی ایران و عراق ۱۹۸۰-۱۹۸۸م و اشغال کویت در دوم اوت ۱۹۹۰م و در‌پی آن نزاع خلیج عجم ۱۹۹۰-۱۹۹۱م محسوب میشود.[۷]

وَقف عقدی میباشد که در آن مالی بخشیده می‌گردد تا عموم یا این که گروهی از آنها از منافعش به کار گیری نمایند. در وقف، خیر واقف و خیر آن ها که برایشان وقف گردیده، حق فروش یا این که بخشیدن فرآورده وقفی را ندارند. در قرآن به‌شکل مصرح، از وقف صحبت نیامده میباشد. در احادیث، با تیتر «صدقه جاریه» بر آن تأکید گردیده‌است. پیشینه وقف به قبل از اسلام برمی‌خواهد شد. اما در حین نبی(ص) وقف فی مابین صحابه رایج شد و مثال‌های از موقوفات فرستاده(ص) و امام علی(ع) در منابع مذکور تشریفات ترحیم مشهد میباشد.

وقف از عقود اسلام میباشد که در کتاب‌های شرعی، از موقعیتِ درستی و احکام آن کلام میاید. وقف به دو عهد وقف خاص و وقف عام تقسیم گردیده‌است.

تاسیس مسجد، مکتب، کتابخانه‌، درمان گاه‌ و زیارتگاه از کارکردهای وقف معرفی گردیده‌است. در کشورهای اسلامی، سازمان‌هایی برای اداره وقف وجود داراست.

تعریف و تمجید فقاهتی و اقسام
وقف در اصطلاح فقیهان عقدی میباشد که در آن، مالی بخشیده می گردد تا صرفا از منافعش به کار گیری ‌خواهد شد.[۱] به عنوان مثال، مکانی به فقرا تخصیص داده می گردد تا فقرا از منافع آن فایده ببرند، فارغ از اینکه آن جای قابل دادوستد باشد.[۲] در وقف، فرآورده از ملکیت واقف بیرون میشود[۳] و خیر وی و خیر آن ها که جنس برایشان وقف شد‌ه‌است، حق فروش یا این که بخشیدن آن را ندارند.[۴]

وقف به عبارتی «صدقه جاریه» دانسته گردیده[۵] که در روایات به فعالیت رفته میباشد؛[۶] به دلیل آنکه منافع آن پیوسته باقی میماند.[۷]

وقف عام و وقف خاص
نوشته‌علمی‌های اساسی: وقف عام و وقف خاص
در کتاب ها فقاهتی، وقف به دو نوع وقف عام و وقف خاص تقسیم شد‌ه‌است: وقفی را که به‌مراد هدفی عام یا این که برای گروهی عام جاری ساختن میگردد، وقف عام می‌نامند؛ مانند وقف مکتب و درمان‌گاه و وقف مالی برای فقرا یا این که اهل‌دانش. وقفی را به‌مراد هدفی عام یا این که برای گروهی خاص شکل می گیرد، وقف خاص می‌نامند؛ مانند وقف مکانی برای فردی یا این که کسانی خاص.[۸]

منزلت و مداقه
وقف از ابواب فقه میباشد و در کتاب‌های فقاهتی، از حالتِ صدق و احکام آن گفت و گو میشود.[۹] در کتاب‌های روایی، وقف در کنار صدقه و هبه و مانند آن آمده میباشد.[۱۰]

در قرآن، تیتر وقف نیامده میباشد؛ البته در کتاب‌های نشانه‌ها‌الاحکام، وقف در ستون سُکنیٰ (مسلط کردن دیگرى بر ملک خویش جهت فایده‌بردارى خاص از آن به مجانی، با بقاى ملک بر ملکیت صاحب آن[۱۱]) و صدقه و هبه معرفی گردیده و به عنوان کلی عطایای مُنجّزه (مالی که فارغ از اخذ عوض به دیگری پرداخت میشود) مکان گرفته و مصداق بعضا مفاهیم آیه‌ها قرآن همانند انفاق و بخشیدن متاع شمرده گردیده‌است.[۱۲] بنابر احادیث، صدقه جاریه (وقف) از چیزهایی میباشد که بعد از مرگ مؤمن ادامه می یابد و برای وی سودمند خواهد بود.[۱۳] ولی درین احادیث، کلمه وقف کمتر مستعمل و تعبیروتفسیر صدقه رایج‌خیس میباشد؛[۱۴] ولی در احادیث مرتبط با احکام وقف، کلمه وقف به شغل رفته میباشد.[۱۵]

وقف از موضوعات پربحث در میان مسلمان‌ها بوده و به‌جز نوشته‌های شرعی، کتاب‌های غیر وابسته و همینطور مقاله‌ها بخش اعظمی در این باره مندرج میباشد. در کتاب مأخذشناسی وقف، نوشته سیداحمد سجادی، ۶۲۳۹ نوشته در قضیه وقف، مشتمل بر کتاب، نوشته‌ی‌علمی، نقطه پایان‌طومار، ورژن خطی، خبر و گزارش مجلات معرفی گردیده‌است.[۱۶]

تاریخچه

ورقه در آغاز وقف‌طومار پاد شاه‌پاد شاه حسین، به‌خط احمد نیریزی، خوش‌نویس بنام قرن دوازدهم قمری که در آن مزرعه‌ای به اسم ایزدخواست، موسوم به علی‌آباد، وقف شد‌ه‌است.
وقف را سابقه دار‌ای دراز دانسته‌اند و گفته‌اند قبل از اسلام هم وجود داشته میباشد.[۱۷] ولی بعداز اسلام، از به عبارتی فرصتِ رسول(ص)، به امری رایج دربین مسلمان ها تبدیل شد.[۱۸] رسول(ص) خویش اموالی را وقف کرد.[۱۹] مثلا اول توشه زمینی را برای استعمال ابن‌السبیل وقف کرد.[۲۰] همینطور از جابر بن عبدالله انصاری اورده شده که از در میان صحابه کسی عدم وجود که به‌نظر مالی توان داشته باشد، البته چیزی وقف نکند.[۲۱]

از فی مابین ائمه، امام علی(ع) بیشترین موقوفات را داشته میباشد.[۲۲] به‌گفته ابن‌شهرآشوب، امام علی(ع) صد چشمه در یَنبُع تاسیس و برای حاجیان وقف کرد. همینطور چاه‌هایی در مسیر کوفه و مکه حفر کرد و مساجدی در مدینه و میقات و کوفه و بصره تشکیل داد و وقف نمود.[۲۳]

آن گاه موقوفات مسلمان ها چنان بسط یافت که در عصر بنی‌امیه، تشکیلاتی برای اداره آن تأسیس شد و از این زمان به آنگاه، دولت ذمه ‌دار اداره اوقاف شد.[۲۴]