مجله خبری تشریفات

ایفا عبادی مسجد جمکران
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: نماز امام مجال
برای مسجد جمکران دو نماز دو رکعتی مذکور میباشد؛ نماز تحیت مسجد و نماز امام مجال؛[۲۲]

نماز اولیه که به نیت نماز تحیت مسجد میباشد، در هر رکعت آن یک توشه سوره ستایش و هفت توشه سوره قل هو الله خوانده می‌گردد و بیان رکوع و سجود، هفت جايگاه تکرار تشریفات ترحیم مشهد میشود.[۲۳]
نماز دوم به نیت نماز امام فرصت خوانده می گردد و در هر رکعت آن، آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین[۲۴] صد توشه تکرار می شود و آن‌گاه سایر سوره ثنا و یک رتبه سوره توحید تلاوت می گردد. آن گاه بیان رکوع و سجود، هفت درجه تکرار میگردد. بعداز درود نماز، یک توشه بیان لا اله الا الله و بعد تسبیحات حضرت زهرا گفته می‌گردد. نمازگزار بعداز آن می بایست در سجده، صد توشه صلوات بفرستد.[۲۵]
محدث نوری، صدور ایفا مسجد جمکران را به امام مجال نسبت داده و از وی نقل کرده که «عموم بدین جای تمایل نمایند و آن را عزیز بدارند». چنانکه وی نوشته، هر کس این چهار رکعت نماز را در مسجد جمکران به جا بیاورد، مانند کسی میباشد که در کعبه نماز خوانده میباشد.[۲۶] روحانی عباس قمی این جاری ساختن را به گزارش استادش محدث نوری در مفاتیح الجنان آورده میباشد.[۲۷] علی دوانی، تاریخ‌نگار و پژوهشگر، به تبع شک در انتساب مسجد جمکران به امام مهدی(عج)، در انتساب این انجام به او نیز شک نموده است.[۲۸]

زیارت مسجد در شب‌های چهارشنبه

جشن و پایکوبی نصفه شعبان در مسجد جمکران (۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش)
علی‌اصغر فقیهی، تالیف کننده تاریخ جامع قم در سال ۱۳۵۰ش،[۲۹] مسجد جمکران را از بارونق‌ترین مساجد جمهوری اسلامی ایران در آن مجال دانسته که در شب‌های چهارشنبه اشخاصی از شهرهای متفاوت درین مسجد حاضر می‌شدند.[۳۰]
بعضی پژوهشگران تأکید بر زیارت مسجد جمکران در شب‌های چهارشنبه را بر اساسِ ماجرا حسن بن مُثله جمکرانى[۳۱] دانسته‌اند؛[۳۲] به دلیل آنکه ملاقات وی با امام مجال در محل مسجد، در شب سه شنبه شکل گرفت و حضرت به وی امرکرد که فردا شب (شب چهارشنبه) بُزی را از فلان گله آورده و در آنجا ذبح نماید و گوشتش را در روز چهارشنبه به بیماران انفاق کند.[۳۳]
مولف تاریخ جامع قم رونق دریافت کردن مسجد جمکران را وامدار دقت محمدتقی یزدی بافقی شمرده که عصرهای سه شنبه به همدم گروهی از طلاب با پای پیاده به مسجد جمکران می رفت و نماز مغرب و عشاء را در آنجا اقامه میکرد و شب را تا صبح در آنجا به عبادت می‌پرداخت.[۳۴] به گفته ناصرالشریعه، پیشتر در شب‌های آدینه اشخاصی از قم در‌این مسجد به عبادت می‎‌پرداخته‌اند.[۳۵]
مسجد جمکران، محل برگزاری بعضی مراسمات مذهبی مانند پای کوبی نصفه شعبان میباشد.[۳۶] همینطور شب‌ و روز آدینه، دعای کمیل و ندبه، و شب‌های چهارشنبه، دعای توسل درین مسجد برگزار میشود.[۳۷] و کسانی از بخشها متعدد، به‌ویژه در روزها نام برده در مسجد حاضر میشوند.[۳۸] بیان شده، تعداد زائران هر ساله به ۱۵ میلیون نفر می رسد.[۳۹]

تاریخچه و تحولات

تصویری از مسجد قدیم جمکران
بر شالوده حکایتی که میرزا حسین نوری نقل کرده، ایجاد کرد مسجد جمکران به قرن چهارم قمری برمی‌شود.[۴۰] سید حسین مدرسی طباطبایی احتمال داده که مسجد جمکران به عبارتی مسجد خطّاب اسدی باشد که به گفته تاریخ قم در اوایل قرن دوم قمری در روستای جمکران ساخته شد.[۴۱] [یادداشت ۲] بعضی دیگر از پژوهشگران، مسجد جمکران را غیر از مسجد نام برده دانسته‌ و بر مبنا نقل محدث نوری، تشکیل داد آن را در قرن چهارم می دانند.[۴۲]

با این حالا، در منابع تاریخی، درباره مسجد جمکران اطلاعاتی نیست. صرفا در کتاب خلاصة التواریخ، علاوه بر ذکر اتفاق ها سال ۹۸۶ق، در تفصیل اکنون میرغیاث الدین محمد میرمیران آمده میباشد که وی به هنگام توقف در روستای لَنجَرودِ قم، گاهی در مکانی که مَقامِ امام مجال خوانده گردیده، در جمکران اعتکاف میکرد.[۴۳] به گفته علی‌اصغر فقیهی، تاریخ‌پژوه معاصر، مراد وی از آن جایگاه، مسجد جمکران بوده میباشد.[۴۴]

ایفا عبادی مسجد جمکران
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: نماز امام مجال
برای مسجد جمکران دو نماز دو رکعتی مذکور میباشد؛ نماز تحیت مسجد و نماز امام مجال؛[۲۲]

نماز اولیه که به نیت نماز تحیت مسجد میباشد، در هر رکعت آن یک توشه سوره ستایش و هفت توشه سوره قل هو الله خوانده می‌گردد و بیان رکوع و سجود، هفت جايگاه تکرار تشریفات ترحیم مشهد میشود.[۲۳]
نماز دوم به نیت نماز امام فرصت خوانده می گردد و در هر رکعت آن، آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین[۲۴] صد توشه تکرار می شود و آن‌گاه سایر سوره ثنا و یک رتبه سوره توحید تلاوت می گردد. آن گاه بیان رکوع و سجود، هفت درجه تکرار میگردد. بعداز درود نماز، یک توشه بیان لا اله الا الله و بعد تسبیحات حضرت زهرا گفته می‌گردد. نمازگزار بعداز آن می بایست در سجده، صد توشه صلوات بفرستد.[۲۵]
محدث نوری، صدور ایفا مسجد جمکران را به امام مجال نسبت داده و از وی نقل کرده که «عموم بدین جای تمایل نمایند و آن را عزیز بدارند». چنانکه وی نوشته، هر کس این چهار رکعت نماز را در مسجد جمکران به جا بیاورد، مانند کسی میباشد که در کعبه نماز خوانده میباشد.[۲۶] روحانی عباس قمی این جاری ساختن را به گزارش استادش محدث نوری در مفاتیح الجنان آورده میباشد.[۲۷] علی دوانی، تاریخ‌نگار و پژوهشگر، به تبع شک در انتساب مسجد جمکران به امام مهدی(عج)، در انتساب این انجام به او نیز شک نموده است.[۲۸]

زیارت مسجد در شب‌های چهارشنبه

جشن و پایکوبی نصفه شعبان در مسجد جمکران (۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش)
علی‌اصغر فقیهی، تالیف کننده تاریخ جامع قم در سال ۱۳۵۰ش،[۲۹] مسجد جمکران را از بارونق‌ترین مساجد جمهوری اسلامی ایران در آن مجال دانسته که در شب‌های چهارشنبه اشخاصی از شهرهای متفاوت درین مسجد حاضر می‌شدند.[۳۰]
بعضی پژوهشگران تأکید بر زیارت مسجد جمکران در شب‌های چهارشنبه را بر اساسِ ماجرا حسن بن مُثله جمکرانى[۳۱] دانسته‌اند؛[۳۲] به دلیل آنکه ملاقات وی با امام مجال در محل مسجد، در شب سه شنبه شکل گرفت و حضرت به وی امرکرد که فردا شب (شب چهارشنبه) بُزی را از فلان گله آورده و در آنجا ذبح نماید و گوشتش را در روز چهارشنبه به بیماران انفاق کند.[۳۳]
مولف تاریخ جامع قم رونق دریافت کردن مسجد جمکران را وامدار دقت محمدتقی یزدی بافقی شمرده که عصرهای سه شنبه به همدم گروهی از طلاب با پای پیاده به مسجد جمکران می رفت و نماز مغرب و عشاء را در آنجا اقامه میکرد و شب را تا صبح در آنجا به عبادت می‌پرداخت.[۳۴] به گفته ناصرالشریعه، پیشتر در شب‌های آدینه اشخاصی از قم در‌این مسجد به عبادت می‎‌پرداخته‌اند.[۳۵]
مسجد جمکران، محل برگزاری بعضی مراسمات مذهبی مانند پای کوبی نصفه شعبان میباشد.[۳۶] همینطور شب‌ و روز آدینه، دعای کمیل و ندبه، و شب‌های چهارشنبه، دعای توسل درین مسجد برگزار میشود.[۳۷] و کسانی از بخشها متعدد، به‌ویژه در روزها نام برده در مسجد حاضر میشوند.[۳۸] بیان شده، تعداد زائران هر ساله به ۱۵ میلیون نفر می رسد.[۳۹]

تاریخچه و تحولات

تصویری از مسجد قدیم جمکران
بر شالوده حکایتی که میرزا حسین نوری نقل کرده، ایجاد کرد مسجد جمکران به قرن چهارم قمری برمی‌شود.[۴۰] سید حسین مدرسی طباطبایی احتمال داده که مسجد جمکران به عبارتی مسجد خطّاب اسدی باشد که به گفته تاریخ قم در اوایل قرن دوم قمری در روستای جمکران ساخته شد.[۴۱] [یادداشت ۲] بعضی دیگر از پژوهشگران، مسجد جمکران را غیر از مسجد نام برده دانسته‌ و بر مبنا نقل محدث نوری، تشکیل داد آن را در قرن چهارم می دانند.[۴۲]

با این حالا، در منابع تاریخی، درباره مسجد جمکران اطلاعاتی نیست. صرفا در کتاب خلاصة التواریخ، علاوه بر ذکر اتفاق ها سال ۹۸۶ق، در تفصیل اکنون میرغیاث الدین محمد میرمیران آمده میباشد که وی به هنگام توقف در روستای لَنجَرودِ قم، گاهی در مکانی که مَقامِ امام مجال خوانده گردیده، در جمکران اعتکاف میکرد.[۴۳] به گفته علی‌اصغر فقیهی، تاریخ‌پژوه معاصر، مراد وی از آن جایگاه، مسجد جمکران بوده میباشد.[۴۴]