مجله خبری تشریفات

مسجد اموی یکی از مسجدهای شهر دمشق می‌باشد.

این مسجد از شاهکارهای درخشان فرهنگ و تمدن و تمدن اسلامی است که قدمت و سابقه آن به دوران هزار و چهارصد ساله اسلامی محدود نمی‌شود بلکه بنیانی چهار هزار ساله داراست.

مکان این مسجد در چهار هزار سال پیش نیایشگاه آتش پرستان بوده و خدای آن ها یعنی آذر مورد پرستش قرار می‌گرفته هست.

پس از یونانی ها، رومیان با حضور و سلطه بر این کشور، این محل پرستش را پیشرفت و آن را به محل پرستش خدای خویش ژوپیتر تغییر دادند. باگسترش مسیحیت در فقید و بویژه در شام، بخش کوچکی از نیایشگاه ژوپیتر به کنیسه تبدیل گشت که به نام قدیس یوحنا یا ماری یوحنا خوانده می شد. آخر و عاقبت در سال هفده هجری با فتح دمشق توسط مسلمان‌ها، این آتشکده و بتکده به مسجد و محل پرستش خدای یگانه تبدیل گشت که اما نیمی از آن بر پایه ی مصالحی که صورت پذیرفته بود همچنان بصورت کلیسا باقی ماند. مساحت اول آن مبتنی بر آنچه ابن جبیر نقل کرده است از شرق به غرب یعنی در طول دویست گام (حدود ۱۵۰ متر) و از سمت جنوب به شمال یعنی در عرض ۱۳۵ گام (حدود ۱۰۰ متر) بوده و کلاً به پانزده هزار متر مربع می‌رسیده می باشد.

وقتی که دمشق به وسیله سپاه مسلمانان گشوده شد، کلیساهای فراوانی در این شهر بود که بعضا از آن‌ها برپایه عهدوپیمان آشتی در مقابل نیمی از کلیسای اصلی شهر در مشت مسیحیان ماند و مسلمانها نیمه نام برده را تبدیل به مسجد کردند و در آن به نماز می‌پرداختند که بعدها جامع اموی بجای آن ساخته شد. مسیحیان که نسبت به آئین تازه با بی اعتنایی می‌نگریستند با ایجاد سر و صدای عمدی در مراسم خود مثلا صدای مهیب ناقوس به هنگام برگزاری نماز جماعت، تلاوت سرودها با صدای بلند، نسبت به عبادت مسلمان ها مزاحمت فراهم می‌کردند.

وقتی معاویه بن ابی سفیان در شام حکومت یافت، تصمیم به الحاق نیمه ما‌نده از تشریفات ترحیم مشهد کنیسه به مسجد نمود البته مسیحیان نپذیرفتند؛ بعداز وی عبدالملک بن مروان جنس فراوانی به آنان داد تا اجازه دهند این قسمت نیز به مسجد ملحق خواهد شد اما او نپذیرفتند؛ تا اینکه ولید بن عبدالملک که مردی شجاع و جسور بود کالا فراوانی به مسیحیان داد و حتی اظهار‌کرد در صورتیکه نپذیرفتند، کنیسه باب توما را که با تحمیل و این قسمت را با صلح گرفتیم، به جای آن تخریب خواهم کرد.(آن کلیسا گران قدر‌تر از کلیسای باطن شهر یعنی مکان مسجد اموی بود) لذا مسیحیان راضی شدند که نیمه ما‌نده نیز به مسجد اضافه خواهد شد. (۱۵) مسجد جامع اموی یکی‌از معجزات هنر معماری اسلامی و رومی هست (۱۶) زیرا در ساخت آن از مهندسان رومی نیز کمک گرفته شد. ولید در بالا طرح بنای آن را به روم فرستاد و دوازده هزار نفر از معماران و مهندسان آن مرز و بوم را برای ساخت آن به دمشق دعوت کرد. عملیات بنای آن از سال ۸۶ استارت شد.(۱۷) و بهترین زینت‌ها و سنگهای مرمر برای تزئین آن بکار رفته می باشد.

بر فراز شبستان، مسجد گنبدی به نام نسر یا عقاب ساخت و ستونهایی در زیر آن قرار اعطا کرد و آن را با طلا و جواهرات و جواهر و پوششهای ابریشم مزین کرد. محراب مسجد را با جواهر قندیلهای طلا جواهرات و نقره، و معرقهای زیبا و زنجیرهای طلا جواهرات آراست.

بنای مسجد در زمان ولید بن عبدالملک هفت سال به طول انجامید ولی نیمه تمام ماند و بقیه بخش‌های آن را سلیمان بن عبدالملک تمام کرد. در طی قرون گوناگون تعمیرات و گسترش‌هایی در آن انجام شده و همچنین بر اثر یک سری آتش سوزی، بسیاری از قسمت‌های آن در آتش سوخته هست که به شرح آن می‌پردازیم.

فعلا جامع اموی پس از مختصر تعمیراتی که در اواخر حکمرانی ممالیک یعنی تا قرن هشتم در آن صورت گرفته به همان هم اکنون باقی‌مانده است. صحن حیاط به کلی از سنگهای روزگار ممالیک بوده و دیواره‌ها نیز از سنگ‌های بسیار بلندمرتبه است. نیمی از دیوارهای شمالی، شرقی و غربی از کلیسا و محل عبادت باقیمانده از زمانه قبل از اسلام می باشد و نیمه فوقانی دیواره‌ها در طی ولید و بعد از ظهر‌های بعد از آن اضافه شد‌ه‌است که تفاوت سنگ‌های آن مشخص می باشد. ولید دیواره‌ها را مسقف نموده و دیواره‌های شرقی و شمالی و غربی را با ستونهای سنگی بصورت کنگره‌ای بر زیر سقف‌های مذبور قرار داده می‌باشد. در طول ممالیک سقف دیوارهای غربی با نقاشیهایی به رنگ طلائی که به آن فسیفا می‌گفته‌اند تزئین گردید. فسیفا بیشتر سقف‌ها به مرور تخریب شده و فعلا اثری از آنها نیست.

در صحن سه قبه و گنبد کوچک ساخته شده است:

یک) قبه المال: این قبه در سال ۱۷۲ به وسیله امیر دمشق ادب بن صالح بن علی العباس پسر عموی منصور عباسی ساخته شد و چون اموال و ذخائر مسجد در آن نگهداری می‌شد به قبه المال پر اسم و رسم گردید. (۱۸)

دو) قبه الغواره: این قبه در اواسط صحن جای دارد و در ۳۶۹ ساخته شد. در زمین لرزه سال ۱۱۷۳ تخریب گردید و عثمان پاشا در سال ۱۱۸۲ آن را بازسازی کرد. این گنبد کوچک بر شش ستون از سنگ مرمر قراردارد. قبه یاد شده به صخره قربان نیز معروف بوده هست. گویند حضرت هابیل قربانی خویش را که گوسفندی بود بر این صخره قرار داد چون مورد قبول حق قرار گرفت به وسیله آتش سوخت و قربانی قابیل که گندم بود پذیرفته نشد و به همان اکنون باقی ماند لذا به برادرش حسادت ورزید و او‌را در کوه قاسیون به قتل رسانید. از آن روز این مکان به صخره قربان معروف شد. (۱۹)

سه) قبه الساعات: این قبه در شرق صحن اموی و کنار باب الساعات جای دارد که در سده پنجم هجری ساخته شده و محل استقرار ساعت مسجد بوده هست. (۲۰)

چهار) قبه النسر یا عقاب: یکی تبارک‌ترین بناهای فوقانی مسجد اموی می باشد که بر فراز شبتسان قراردارد و از سنگ مرمر میباشد.

دروازه‌های مسجد اموی

از هنگام بنای مسجد برای ورود و خروج در چهار سمت آن درهایی قرار داده شد که عبارت بودند از:

یک) باب الزیاده: در سمت دیوار قبله و جنوب مسجد بود که در طی عثمانی به باب العنبرانیین و ابعاد نیز به باب القوافین جهانی شد.

دو) باب جیرون: در شرق مسجد و از گرانقدر‌ترین درهای آن بوده هست. این در بعدها به باب الساعات دارای اسم و رسم گشت و باب الکلاسه و باب اللبادین نیز به آن گفته می شد. در کنار آن راس الحسین جای دارد.

سه) باب الناطفین: در سمت شمال مسجد بود و به باب الفرادیس و باب العماره نیز معروف گشته می باشد. (۲۱)

ماذنه‌ها و گلدسته‌های جامع اموی

این مسجد دارای سه ماذنه گرانقدر هست که از سنگ و بصورت مربع تشکیل‌شده و در سمت شمال، جنوب غربی و جنوب شرقی قرار گرفته اند.

یک) گلدسته شرقی: این ماذنه به مناره البیضاء و مناره عیسی مشهور می باشد. گویند در آخرالزمان عیسی بر این مناره فرود خواهد آمد.

دو) گلدسته شمالی: این ماذنه به العروس پر اسم و رسم می باشد. آن را به‌این جهت مناره عروس گفته‌اند که در زمانهای قدیم، مردم به هنگام اجرای مراسم عروسی و پای کوبی ها،با نصب چراغ و آویزان کردن دستمال‌ها و پارچه‌های رنگارنگ آن را تزئین می‌کرده‌اند و معتقد بودند این کار باعث برکت شود.

سه) گلدسته غربی: به ماذنه آق بای پر اسم و رسم هست. (۲۲)

آثار و مقام انبیاء در جامع اموی

یک) قبر و منزلت هود

بخش اعظمی از مورخان دمشق گفته‌اند که قبر هود (درود خدا بر او باد) در اینجا است. این مکان در سمت چپ مقام راس یحیی یعنی در مقابل ستون چهارم در دیوار قبله از سمت شرق شبستان جای دارد و بر سنگ دیوار، قبله به خطی زیبا در موضوع سبز نوشته شده هست هذا رده هود النبی (این چایگاه هود پیغمبر هست) دراین جا کتیبه‌ای در زمانه ولید یافت شد که زمانی ترجمه کردند ارشادوراهنمایی و اندرزهایی از حضرت هود بوده می‌باشد. (۲۳)

مسجد اموی یکی از مسجدهای شهر دمشق می‌باشد.

این مسجد از شاهکارهای درخشان فرهنگ و تمدن و تمدن اسلامی است که قدمت و سابقه آن به دوران هزار و چهارصد ساله اسلامی محدود نمی‌شود بلکه بنیانی چهار هزار ساله داراست.

مکان این مسجد در چهار هزار سال پیش نیایشگاه آتش پرستان بوده و خدای آن ها یعنی آذر مورد پرستش قرار می‌گرفته هست.

پس از یونانی ها، رومیان با حضور و سلطه بر این کشور، این محل پرستش را پیشرفت و آن را به محل پرستش خدای خویش ژوپیتر تغییر دادند. باگسترش مسیحیت در فقید و بویژه در شام، بخش کوچکی از نیایشگاه ژوپیتر به کنیسه تبدیل گشت که به نام قدیس یوحنا یا ماری یوحنا خوانده می شد. آخر و عاقبت در سال هفده هجری با فتح دمشق توسط مسلمان‌ها، این آتشکده و بتکده به مسجد و محل پرستش خدای یگانه تبدیل گشت که اما نیمی از آن بر پایه ی مصالحی که صورت پذیرفته بود همچنان بصورت کلیسا باقی ماند. مساحت اول آن مبتنی بر آنچه ابن جبیر نقل کرده است از شرق به غرب یعنی در طول دویست گام (حدود ۱۵۰ متر) و از سمت جنوب به شمال یعنی در عرض ۱۳۵ گام (حدود ۱۰۰ متر) بوده و کلاً به پانزده هزار متر مربع می‌رسیده می باشد.

وقتی که دمشق به وسیله سپاه مسلمانان گشوده شد، کلیساهای فراوانی در این شهر بود که بعضا از آن‌ها برپایه عهدوپیمان آشتی در مقابل نیمی از کلیسای اصلی شهر در مشت مسیحیان ماند و مسلمانها نیمه نام برده را تبدیل به مسجد کردند و در آن به نماز می‌پرداختند که بعدها جامع اموی بجای آن ساخته شد. مسیحیان که نسبت به آئین تازه با بی اعتنایی می‌نگریستند با ایجاد سر و صدای عمدی در مراسم خود مثلا صدای مهیب ناقوس به هنگام برگزاری نماز جماعت، تلاوت سرودها با صدای بلند، نسبت به عبادت مسلمان ها مزاحمت فراهم می‌کردند.

وقتی معاویه بن ابی سفیان در شام حکومت یافت، تصمیم به الحاق نیمه ما‌نده از تشریفات ترحیم مشهد کنیسه به مسجد نمود البته مسیحیان نپذیرفتند؛ بعداز وی عبدالملک بن مروان جنس فراوانی به آنان داد تا اجازه دهند این قسمت نیز به مسجد ملحق خواهد شد اما او نپذیرفتند؛ تا اینکه ولید بن عبدالملک که مردی شجاع و جسور بود کالا فراوانی به مسیحیان داد و حتی اظهار‌کرد در صورتیکه نپذیرفتند، کنیسه باب توما را که با تحمیل و این قسمت را با صلح گرفتیم، به جای آن تخریب خواهم کرد.(آن کلیسا گران قدر‌تر از کلیسای باطن شهر یعنی مکان مسجد اموی بود) لذا مسیحیان راضی شدند که نیمه ما‌نده نیز به مسجد اضافه خواهد شد. (۱۵) مسجد جامع اموی یکی‌از معجزات هنر معماری اسلامی و رومی هست (۱۶) زیرا در ساخت آن از مهندسان رومی نیز کمک گرفته شد. ولید در بالا طرح بنای آن را به روم فرستاد و دوازده هزار نفر از معماران و مهندسان آن مرز و بوم را برای ساخت آن به دمشق دعوت کرد. عملیات بنای آن از سال ۸۶ استارت شد.(۱۷) و بهترین زینت‌ها و سنگهای مرمر برای تزئین آن بکار رفته می باشد.

بر فراز شبستان، مسجد گنبدی به نام نسر یا عقاب ساخت و ستونهایی در زیر آن قرار اعطا کرد و آن را با طلا و جواهرات و جواهر و پوششهای ابریشم مزین کرد. محراب مسجد را با جواهر قندیلهای طلا جواهرات و نقره، و معرقهای زیبا و زنجیرهای طلا جواهرات آراست.

بنای مسجد در زمان ولید بن عبدالملک هفت سال به طول انجامید ولی نیمه تمام ماند و بقیه بخش‌های آن را سلیمان بن عبدالملک تمام کرد. در طی قرون گوناگون تعمیرات و گسترش‌هایی در آن انجام شده و همچنین بر اثر یک سری آتش سوزی، بسیاری از قسمت‌های آن در آتش سوخته هست که به شرح آن می‌پردازیم.

فعلا جامع اموی پس از مختصر تعمیراتی که در اواخر حکمرانی ممالیک یعنی تا قرن هشتم در آن صورت گرفته به همان هم اکنون باقی‌مانده است. صحن حیاط به کلی از سنگهای روزگار ممالیک بوده و دیواره‌ها نیز از سنگ‌های بسیار بلندمرتبه است. نیمی از دیوارهای شمالی، شرقی و غربی از کلیسا و محل عبادت باقیمانده از زمانه قبل از اسلام می باشد و نیمه فوقانی دیواره‌ها در طی ولید و بعد از ظهر‌های بعد از آن اضافه شد‌ه‌است که تفاوت سنگ‌های آن مشخص می باشد. ولید دیواره‌ها را مسقف نموده و دیواره‌های شرقی و شمالی و غربی را با ستونهای سنگی بصورت کنگره‌ای بر زیر سقف‌های مذبور قرار داده می‌باشد. در طول ممالیک سقف دیوارهای غربی با نقاشیهایی به رنگ طلائی که به آن فسیفا می‌گفته‌اند تزئین گردید. فسیفا بیشتر سقف‌ها به مرور تخریب شده و فعلا اثری از آنها نیست.

در صحن سه قبه و گنبد کوچک ساخته شده است:

یک) قبه المال: این قبه در سال ۱۷۲ به وسیله امیر دمشق ادب بن صالح بن علی العباس پسر عموی منصور عباسی ساخته شد و چون اموال و ذخائر مسجد در آن نگهداری می‌شد به قبه المال پر اسم و رسم گردید. (۱۸)

دو) قبه الغواره: این قبه در اواسط صحن جای دارد و در ۳۶۹ ساخته شد. در زمین لرزه سال ۱۱۷۳ تخریب گردید و عثمان پاشا در سال ۱۱۸۲ آن را بازسازی کرد. این گنبد کوچک بر شش ستون از سنگ مرمر قراردارد. قبه یاد شده به صخره قربان نیز معروف بوده هست. گویند حضرت هابیل قربانی خویش را که گوسفندی بود بر این صخره قرار داد چون مورد قبول حق قرار گرفت به وسیله آتش سوخت و قربانی قابیل که گندم بود پذیرفته نشد و به همان اکنون باقی ماند لذا به برادرش حسادت ورزید و او‌را در کوه قاسیون به قتل رسانید. از آن روز این مکان به صخره قربان معروف شد. (۱۹)

سه) قبه الساعات: این قبه در شرق صحن اموی و کنار باب الساعات جای دارد که در سده پنجم هجری ساخته شده و محل استقرار ساعت مسجد بوده هست. (۲۰)

چهار) قبه النسر یا عقاب: یکی تبارک‌ترین بناهای فوقانی مسجد اموی می باشد که بر فراز شبتسان قراردارد و از سنگ مرمر میباشد.

دروازه‌های مسجد اموی

از هنگام بنای مسجد برای ورود و خروج در چهار سمت آن درهایی قرار داده شد که عبارت بودند از:

یک) باب الزیاده: در سمت دیوار قبله و جنوب مسجد بود که در طی عثمانی به باب العنبرانیین و ابعاد نیز به باب القوافین جهانی شد.

دو) باب جیرون: در شرق مسجد و از گرانقدر‌ترین درهای آن بوده هست. این در بعدها به باب الساعات دارای اسم و رسم گشت و باب الکلاسه و باب اللبادین نیز به آن گفته می شد. در کنار آن راس الحسین جای دارد.

سه) باب الناطفین: در سمت شمال مسجد بود و به باب الفرادیس و باب العماره نیز معروف گشته می باشد. (۲۱)

ماذنه‌ها و گلدسته‌های جامع اموی

این مسجد دارای سه ماذنه گرانقدر هست که از سنگ و بصورت مربع تشکیل‌شده و در سمت شمال، جنوب غربی و جنوب شرقی قرار گرفته اند.

یک) گلدسته شرقی: این ماذنه به مناره البیضاء و مناره عیسی مشهور می باشد. گویند در آخرالزمان عیسی بر این مناره فرود خواهد آمد.

دو) گلدسته شمالی: این ماذنه به العروس پر اسم و رسم می باشد. آن را به‌این جهت مناره عروس گفته‌اند که در زمانهای قدیم، مردم به هنگام اجرای مراسم عروسی و پای کوبی ها،با نصب چراغ و آویزان کردن دستمال‌ها و پارچه‌های رنگارنگ آن را تزئین می‌کرده‌اند و معتقد بودند این کار باعث برکت شود.

سه) گلدسته غربی: به ماذنه آق بای پر اسم و رسم هست. (۲۲)

آثار و مقام انبیاء در جامع اموی

یک) قبر و منزلت هود

بخش اعظمی از مورخان دمشق گفته‌اند که قبر هود (درود خدا بر او باد) در اینجا است. این مکان در سمت چپ مقام راس یحیی یعنی در مقابل ستون چهارم در دیوار قبله از سمت شرق شبستان جای دارد و بر سنگ دیوار، قبله به خطی زیبا در موضوع سبز نوشته شده هست هذا رده هود النبی (این چایگاه هود پیغمبر هست) دراین جا کتیبه‌ای در زمانه ولید یافت شد که زمانی ترجمه کردند ارشادوراهنمایی و اندرزهایی از حضرت هود بوده می‌باشد. (۲۳)