مجله خبری تشریفات

رئیس اجرایی بقاع هلال بن علی (ع) آران و بیدگل تشریفات ترحیم مشهد اعلام کرد: از اولِ همین سال تا به امروز ۶ هزار و ۳۰۰ توریست فرنگی از تابعیت‌های متفاوت از این امامزاده بازدید کردند.

سیدجواد توکل در بحث با خبرنگار ایسنا ذکر کرد: روزمره به صورت میانگین ۵۰ تا ۷۰ توریست فرنگی از این امامزاده بازدید می‌نمایند که بیشتر آن ها تابعیت اروپایی دارا هستند.

او با اشاره به منزلت ویژه توریسم مذهبی در مرزو بوم به صورت صریح بیان کرد: در درحال حاضر طراحی برنامه برای تبدیل این آستان مقدس به قطب توریسم مذهبی در سرزمین هستیم و دراین باره شغل های خیر و خوبی در هم اکنون طرح ریزی و اعمال میباشد.

رئیس اجرایی بقعه هلال بن علی (ع) آران و بیدگل با اشاره به ورود راهنمایان توریسم ۳۹ مرزو بوم عالم با تیتر کنوانسیون ۲۰۱۷ در بهمن سال پیشین به‌این آستان مقدس خاطر نشان کرد: در‌پی این روی داد از اولِ این سال تا به امروز شاهد رویش فزاینده ورود گردشگران فرنگی به‌این امامزاده هستیم که حاکی از تأثیر زیاد ورود و بازدید راهنمایان فرنگی از این آستان مقدس میباشد.

او به معرفی این امامزاده در رسانه‌ها و وب سایت‌های فرنگی اشاره نمود و اعلام کرد: در سال قبلی شاهد معرفی امامزاده هلال بن علی (ع) در خبر نامه “تراول فرانسه” بودیم که‌این امامزاده را تحت عنوان چهل و هشتمین نقطه عالم که بها دیدن دارااست معرفی کرده بود.

کمتر از ۲۰ سال پیش، در محوطه‌ این امامزاده، چناری تشریفات ترحیم مشهد کهنسال وجود داشت که بیان کننده حدود ۸۰۰سال از عمرش می‌سپری شد. این چنار که به تصویب به جا مانده فرهنگی نیز رسیده بود، از دارای اسم و رسم‌ترین چنار‌های سابق‌سال کشور ایران بود که در اثرها جهانگردان فرنگی نیز به آن اشاره ‌میشد. ژان دیولافوا، جهانگرد پر اسم و رسم فرانسوی، راجع‌به این چنار نوشته بود: فضا آن نسبتاًً به ۱۵‌ متر می رسد. هرمورد از شاخه‌های آن مانند تنه درخت سابق‌سالی بر فراز بنای مسجد و دور و بر آن راز به اسمان کشیده میباشد. متأسفانه با گردهمایی قناتِ ذیل امامزاده، این درخت چنار جراحت روئت کرد و با تایید صلاحیت به جا مانده فرهنگی در سال ۷۹ جدا شد.

معماری حرم
بنای حرم مهم مشمول ساختمان چهارگوش بلندمرتبه و مستحکمی با دیوارهای ضخیم میباشد و فضای درونی آن نسبتاًً ۵٫۶ متر مربع مساحت داراست. اوضاع و احوال طاق‌نماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای سدهٔ هفتم و هشتم میباشد. سازه به شواهد در امامزاده با تقوا کتیبه‌ای به سال ۷۰۰ ق وجود داشته که ظاهراً در تعمیرات و تغییر‌و تحول مدخل سازه از فی مابین رفته‌میباشد که سازه بر آن هم زمان با پادشاهی غازان خان بوده‌میباشد.
در باطن حریم گسترده امامزاده باتقوا صندوقی چوبین وجود دارااست که احتمالاً به زمانه اواخر صفوی یا این که افشار وابستگی دارااست و بارگاه ممتاز نقره‌ای آن که اضلاع شرقی و شمال شرقی و غربی آن دارنده محیط مشبک مزین به نقره و ضلع جنوبی آن مشبک چوبی میباشد از وقفیات مرحوم آقای میرزا سعیدخان وزیر کارها خارجه اواخر قاجار میباشد. در پیشرفت نخستین نزدیک به ۱۲۰۰ ق مسجد، حسینیه و گرمابه در صحن شمالی و در زمین‌هایی که به وسیله شجاع السلطنه، پسر ششم فتح‌علی‌فرمان روا وقف امامزاده شد تشکیل شده‌میباشد.

تراس ورودی و رواق در سمت شمال بقعه واقع میباشد و بالای بقاع در رواق، لوح مستطیل خشتی کاشی‌کاری شده است که تاریخ ۱۲۱۰ هجری قمری را بر خویش داراست و اسم فتح‌علی‌سلطان بر آن حک شده است. هلاکو میرزا فرزند فتح‌علی‌سلطان قاجار در سال ۱۲۱۰ ق، بانی نوسازی و آذین‌کاری آن بوده‌میباشد. او گنبد را با کاشی پوشاند و در ورودی را از غرب به شمال که تراس موقوفه پدرش بود بازگرداند. کتیبه‌ای به‌این مضمون در بالای ورودی بقعه نصب شد که اینک مو جود وجود ندارد.

بقاع امامزاده پارسا (ع) طهران در میدان تجریش تشریفات ترحیم مشهد جای‌دارد.مساحت ضریح و مقبره امام زاده باتقوا حدود ۳۰۰۰ متر مربع میباشد و تحت عنوان یکی تبارک‌ترین امامزاده‌های اهل ایران شناخته میگردد. فضای امامزاده به نصیب‌های مختلفی تقسیم گردیده‌است که بعضی از آن ها سابق میباشند و بعضا دیگر در زمانه بعداز انقلاب تشکیل‌شده‌اند.

تاریخچه بنای امامزاده با تقوا (ع)
امامزاده باتقوا یکی‌از دیرین‌ترین بناهای طهران میباشد و احتمال می‌رود در عصر ایلخانی (سال ۷۰۰ ه.ق) تشکیل‌شده باشد. البته داده ها دقیقی درباره اینکه نخسین بار چه کسی ضریح حضرت باتقوا را تشکیل داد، در اختیار وجود ندارد. در تاریخ آمده میباشد که در سال ۱۲۱۰، یکی‌از فرزندان فتحعلی پاد شاه قاجار به اسم هلاکو، بنای امامزاده را تجدید بنا کرد. کاشی‌کاری گنبد و تغییر تحول درب امامزاده از ضلع جنوبی به ضلع غربی، از اقدامات هلاکو بود. اخوی دیگر هلاکو به اسم شجاع‌السلطنته نیز مسجد، حسینیه و گرمابه صحن شمالی امامزاده را ایجاد کرد.
در حیاط ورودی بقاع، لوح مستطیلی خشتی وجود دارااست که اسم فتحعلی پادشاه روی آن حک شد‌ه‌است و عمر آن به سال ۱۲۱۰ بازمی‌خواهد شد. بارگاه مشبک و نقره فام بقعه نیز بوسیله میرزا سعید خان، وزیر کارها خارجه اواخر قاجار، وقف گردیده‌است.

بعداز شاهزادگان قاجار امامزاده به به عبارتی صورت باقی ماند تا در سال ۱۳۳۸ خیری به اسم حسن فداکار با میزان دارایی فردی خویش، برای ترمیم گنبد امامزاده، مجدد آن را کاشی‌کاری کرد. بعد در سال ۱۳۶۸ گنبد به کلی تخریب و تجدید بنا شد. گنبد تازه تعالی‌خیس بود. در دهه ۸۰ نیز گلدسته‌های امامزاده در کنار گنبد قرار گرفت و باطن رواق‌ها نیز آیینه‌کاری شد.

معماری بنای امامزاده باتقوا (ع)
اولی چیزی که در معماری امامزاده باتقوا طهران نگاه‌ را به سمت خویش جذب می‌نماید، رنگ آبی‌رنگ فیروزه‌ای بی‌نظیرکاشی‌کاری گنبد و گلدسته‌های آن میباشد. معماری این جای مقدس دسته جامعی از مخلوط رنگ‌ها و طرح‌هاست. دیوارهایی با ضخامت زیاد، طاق‌ها و طرح چهارگوشه این سازه به مدل معماری قرن هفتم و هشتم هجری قمری تشکیل‌شده. می‌اقتدار اذعان کرد معماری این جای مقدس ترکیبی از مدل سنتی و باستانی اهل ایران و هنر دست معماران معاصر میباشد.

تراس ورودی و ۴ رواق در ضلع شمالی محوطه قرار دارا هستند. در بالا صحن امامزاده یک کدام از آرامستان‌های طهران بود؛ ولی بعداز مدتی مراسم‌تدفین درین محل ممنوع شد و با سپری شد فرصت اثرها قبرهای کهن نیز هلاک شد. در صدر محیط امامزاده دیوارکشی گردیده بود و فضای محصوری داشت؛ ولی با اجرای طرح پیشرفت خیابان تجریش، دیوارهای سابق وخیم شد. در حال حاضر بخشی از آرامستان به بوستان تبدیل شد‌ه‌است.

طراح آرامگاه حافظ سازه را به دو تشریفات ترحیم مشهد بخش شمالی و جنوبی تقسیم نموده است.
قسمت جنوبی حافظیه علامت دنیای دنیوی و ظواهر فریبنده‌ی آن میباشد. هنگامی به آرامگاه مجاورت می‌شویم، بشر از حایل وسوسه‌های نفسانی رها می‌گردد.
بالا رفتن از حیاط به معنای معراج عرفانی و سیر و ملوک در دنیای ملکوت میباشد. جلو که میرویم معدود‌معدود آرامگاه که نشانه خورشید میباشد نمایان میشود.
از تراس تحت می آییم و این کم شدن نشان تعظیم در قبال این خورشید براق میباشد.
حیاط دربرگیرنده دو ستون پله میشود که هر ستون دارنده 9 پله میباشد. عدد 9 در ادبیات فارسی عدد افق‌ها بوده و مقدس میباشد.
قسمت شمالی حافظیه نشان ملکوت میباشد. زیرا آرامگاه درین بخش جای‌دارد و وصال به آرامگاه آرم‌ی دست‌یابی به حقایق و راز و سر‌های جهان میباشد.
بنای آرامگاه حافظ ﺷﺎﻣﻞ ﻫﺸﺖ ﺳﺘﻮن ﺳﻨﮕﯽ ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ ﺑﺎ ﺳﺮ ﺳﺘﻮن ﻫﺎی ﻣﻘﺮﻧﺲ ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺪ. که آرم‌ی قرن 8 هجری قمری میباشد، قرنی که حافظ در‌این عالم معاش نموده است. در کنار یک‌دیگر قرار گرفته‌اند و دسته‌ای به وجود آورده‌اند خوشگل و دیده‌نواز.
ﺑﺮ ﻓﺮاز اﯾـﻦ ﺳـﺘﻮن ﻫـﺎ یک گنبد ﺑﺎ ﭘﻮﺷﺶ ﻣﺴﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ. ﺳﻘﻒ ﻣﻘﺒﺮه ﭼﻮن ﮐﻼه دروﯾﺸﺎن اﺳﺖ و از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﺴﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﺷـﺪه ﮐـﻪ ﻣـﺲ ﺑـﻪ ﻣـﺮور اﯾـﺎم اﮐﺴﯿﺪه ﺷﺪه و رﻧﮓ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﯽ ﯾﺎﺑﺪ.
گنبد از باطن بارنگهای متفاوت عرفانی تروتمیز گردیده‌است؛ آبی‌رنگ فیروزهای (پردیس)، سرخ ارغوانی (شراب ازلی)، سیاه و سپید (شب و روز) و قهوه ای سوخته (خاک) میباشد و به هنر خاتم کاری شیراز نیز اشارهای داراست.
کاشی کاری داخلی نازکی بینظیری داراست و نورپردازی شبانه روی آن جلوه مینماید.

مسجد فرمان روا احمد که به راحتی یکی مشهورترین مساجد خیر فقط در استانبول بلکه به صورت کلی سرزمین میباشد، هنوز هم هر ماه هزاران بازدید کننده را از سراسر عالم به خویش جذب می نماید. مشهور به مسجد آبی‌رنگ در میان گردشگران، این اسم را از کاشی‌های آبی‌رنگ زیبای ایزنیک که باطن آن را تزئین می‌نمایند، گرفته میباشد. این مسجد که در سال 1616 در تشریفات ترحیم مشهد حین سلطنت فرمانروا احمد ایجاد شده است، اساسی وجود ندارد که از کجا به آن نگاه نمائید، شگفت انگیز میباشد. مانند بقیه مساجد امپراتوری استانبول، به طور مجتمع ایجاد شده است، براین اساس مشتمل بر یک مکتب، حرم فرمان روا احمد و یک آسایشگاه نیز می‌شود. این بنای تبارک دارنده شش مناره و پنج گنبد اساسی میباشد. آحاد پیاده سازی آن به طور کاملً متقارن میباشد. در باطن، نقط ی اوج معماری مساجد عثمانی را خواهید روءیت کرد که اطراف و قیمت هنری این مسجد به آسانی بی سابقه میباشد. این مسجد مطلقا یک کدام از مهم‌ترین قسمت های شهر سابق استانبول میباشد.مسجد آبی‌رنگ در سال 2023 در اختیار تشکیل داد میباشد، بدین ترتیب فعلا قابلیت دیدن درون آن نیست، البته با تورهای راهنمای ما به هیپودروم بیزانس درباره‌ی این مسجد تاریخی قشنگ نیز چیزهای متعددی یاد خواهید گرفت.

مسجد سلیمانیه

مسجد سلیمانیه که بوسیله معمار سینان برای امپراتور دارای اسم و رسم عثمانی سلیمان باشکوه پیاده سازی شد‌ه‌است، یک کدام از برگزیدگان مساجد استانبول میباشد. در سال 1557 در بلندترین نقطه شبه جزیره تاریخی ساخته شد. دارنده یک تراس بسیار گرانقدر در ورودی با یک آبنما در راس آن. در طول گام زدن به سمت ورودی این تراس، نمای بیرونی شگفت انگیز درست شده با آن را مشاهده می‌کنید سنگ مرمر، گرانیت و پورفیری به هم پا گنبد تبارک و چهار مناره آن. وقتی که وارد آن می‌شوید، صحیح مانند هر مسجد امپراتوری دیگری شگفت زده خواهید شد. گنبد اساسی، تزئینات روی دیوارها، طرح کروی، کتیبه‌های مذهبی و چلچراغ تعالی معدود‌آویز. آن‌ها در ساخت و ساز فضایی اختصاصی نقش دارا هستند.

ما ساخت کرده ایم راهنمای صوتی برای اینکه در طی بازدید خویش به آن گوش دهید مسجد سلیمانیه. درین راهنمای صوتی، تاریخچه و داده ها اساسی در خصوص بنا را خواهید یافت.

مسجد رستم پاشا

یکی از دیگر از اثرها جذاب معمار سینان، مسجد رستم پاشا برای وزیر اعظم سلیمان اعظم، رستم پاشا، که همسر یکی‌از دختران فرمان روا سلیمان نیز بود، ساخته شد. خصوصیت اساسی که آن را از سایر مساجد دیرین استانبول متمایز می نماید این میباشد که در بالای سطح خیابان و بالای دسته ای از فروشگاه ها تاسیس شده است. این فروشگاه ها از نگاه فیزیکی و مالی از مسجد دفاع می کردند.

باطن مسجد رستم پاشا به جهت به کار گیری از کاشی های ایزنیک شناخته گردیده‌است. در اینجا تعداد متعددی کاشی ازنیک گزینه استعمال قرار میگیرد، به گونه ای که هیچ مسجدی به اندازه مسجد رستم پاشا از این کاشی ها استعمال نمی نماید. این کاشی ها بیشتراز 80 الگوی متعدد برای قسمت های گوناگون داخلی به طور کلی یکی زیباترین مساجد استانبول میباشد.

محراب مسجد پررنگ ترین آرم معماری اسلامی تشریفات ترحیم مشهد میباشد که قبله را علامت میدهد. تشکیل داد محراب حائز اهمیت نمادین و فیزیکی در معماری اسلامی میباشد. در مسجدها، در کناره قبله مسجد قراردارد و طریق قرار به چنگ آوردن طرح محراب، جهت قبله را در باطن مسجد معلوم می نماید.

محراب (mihrab) تحت عنوان یکی‌از عنصرها مهم در معماری داخلی مسجد میباشد که به طور تاق قوسی در دیوار سمت قبله به چشم می خورد. براساس نوشته های متن‌ها، مهم‌ترین و مقدس ترین جای مسجد شمرده می‌شود، و دارنده حرمت بالایی میباشد. بدون شک این عنایت و حرمت برهان خاصی داشته و شاید به کارکرد آن در ساختمان مساجد گشوده می‌شود.

خوب میباشد دراین جا از اساس و جهت دیگری کلام بگوییم، می خواهیم بدانیم مفهوم محراب چیست؟ می بایست اعلام‌کرد: طرح محراب بر تاثیر آلرژی و دقت سازه به یک نقطه حقیقی و پر‌نور پدید می‌آید. این اعتنا، هرچند بیشتر در مساجد اسلامی و بقیه اماکن مذهبی به چشم می خورد، در یه خرده تایم ها در بناهای دیگر نیز به چشم میخورد. این نقطه حقیقی وواقعی و پر‌نور به عبارتی کعبه، قبله گاه مسلمين و منزل آفریدگار در زمین میباشد. جایی که نمازهای یومیه به سویش خوانده میشود و در معاش و مرگ مسلمان‌ها گزینه دقت قرار می‌گیرد.

و محراب مسجد که ذمه دار گزینش جهت قبله در فضای مسجد میباشد. عزیزترین مطهرترین و مقدس ترین مکان مسجد به حساب آورده می شود و مدام بیشترین اعتنا معماران و دیگر هنرمندان را به خویش معطوف داشته میباشد.

تا بدان جا که زادگاه مدل های تزئیناتی گشته میباشد. نقطه اتصال سازه با منزل آفریدگار و راس دانا قلمداد می گردد. در شکل، به صورت دروازه ای میباشد که در مرسوم ترین حالات یک طاق نماست. مخصوصا در مساجد به طوری قرار میگیرند که پایه قبله از در میان آن ها می گذرد و بر کاغذ آنان عمود میشود.

وقتی که بنایی خاصی به سوی کعبه روی می گرداند از آنچه او‌را تسلط کرده تمایز پیدا می نماید و تشخص می‌یابد و به ضمن تاثیر اتصال به آن قبله گاه معنوی شريف، مطهر، و مقدس می شود.ر

طریق ساسانیان برای آرایش کردن ردیف تشریفات ترحیم مشهد ها با نقوش، ناهم خوانی با تزئینات معماری اسلامی داشت. ولی به طور غیر بدون واسطه تداوم یافت، قندیل های تزیینی مثال هایی از این مفاد میباشند. محراب در معماری کشور ایران از ورود اسلام تاکنون، با مصالح و طرح های متنوعی ایجاد شده است. مثل سنگ، گچ، چوب، کاشی و خشت. در قرن ششم هجری اکثر آن ها گچی بودند، با کادری مستطیلی که دو طاق نمای قوسی تیزه دار در داخل آن‌ها قرار داشت.

در دو طرف طاق ها، دو ردیف با سرستون می گذاشتند. صورت کلی محراب هایی که با کاشی شغل گردیده اند در واقع الگوبرداری از اشکال گچی و سنگی محراب میباشد. که معمولا مسطحند، متشکل از طاق نما، ردیف و کناره های کتیبه دار با نقوش اسلیمی اند. در سده هفتم هجری فعالیت گذاشتن قطعات کاشی سنتی در تزئینات فرنگی و داخلی بناها، ترویج متعددی یافت.

تزئینات گچبری آن ها عمدتا از نقوش عربی، هندسی و کتیبه ها ساخته شده میباشد. یکی خصوصیت های بصری طرح محراب های گچ بری ایلخانی، “کتیبه های دکوری” میباشد که به صورت کلان ای به مدل ها و گونه های گوناگون اعمال گردیده‌است. کتیبه ها به عنصرها اساسی تزئینات مسجد در زمان ایلخانی، تبدیل گردیده اند.

بسطام مثال ای بدون نقص میباشد که پیاده سازی آنان به مدل کتیبه میباشد. شاید عنایت خوشنویسی در قرن هفتم و هشتم هجری، یا این که انبوهی از خوشنویسان حرفه‌ای، مانند: یاقوت مستا سامی، منجر جلوه بیشتر خوشنویسی و توسعه و گسترش کاشی نوشته مذهبی در تزئینات بناها گردد. از خط کوفی پیشتر در تزئینات معماری اسلامی در قرن چهارم مصرف شده میباشد.

مسجد دامغان پلانی مستطیل صورت دارااست تشریفات ترحیم مشهد که به طور یک شبستان در جهت قبله با یک ایوان مرکزی و رواقی در نزدیکی آن میباشد.
مسجد تاریخانه شبستان هفت دهانه دارااست که دو دهانه آن در طرفین در راستای رواقها و پنج دهانه در نمای اساسی مشاهده میشود.
ستونهای مسجد تاریخانه ۳۴ عدد بوده که موقتی ۲۶ عدد آن ها مانده میباشد که ۱۸ ردیف آن در شبستان مهم واقع و سایر در حوالی ایوان قرار دارا‌هستند.
ستونها با آجرهایی به بعدها ۷ × ۳۴ × ۳۴ سانتی متر مشابه آجرهای عصر ساسانی تاسیس شده است. اطراف هر ردیف نزدیک به ۵ متر و قطر آن حدود ۱/۶ متر میباشد.
در شبستان مهم مسجد دامغان ، دهانه میانی کبیر خیس میباشد و در آن محراب و منبر قرار داشته میباشد که اکنون صرفا محل محراب آن باقی‌مانده و منبر آن نزدیک به سالهای ۱۳۵۵-۱۳۵۶ ش تخریب شد‌ه‌است.
منبر مسجد دامغان، که در باطن مسجد تشکیل‌شده، وجه اشتراک بیشتری با منبر قبطیان دارااست و افزون بر آن بیشتر از خشتهای گلی یا این که چوب در آن مستعمل میباشد.
از‌آنجا که آجر های گلی جانشین سنگ در جمهوری اسلامی ایران باستان بوده، به راحتی می قدرت خاطرنشان کرد که صورت سه گوش و پله دار آن منبر در تاریخانه دامغان، به عبارتی صورت تغییریافته منبر سنگی قبطیان میباشد.
در ضلع غربی شبستان مسجد تاریخانه یک درگاهی مشهود است که به طور ورودیهای زمان ساسانی میباشد و با دقت به اثرها و شواهد به دست آمده درین محل احتمالا ورودی به بخش شبستان زمستانی و مسقف مسجد بوده میباشد.
ایوان مسجد با رواقهایی اشراف گردیده که‌این رواقها مسقف بوده و طاق آهنگی به به عبارتی صورت طاقهای شبستان داشته اند.
قوسها و تویزه های رواقهای مسجد تاریخانه بر دیوار سمت عقب آنان عمود میباشد و این به عبارتی روشی میباشد که در اکثری از بناهای باستانی کشور ایران، مثلا در بنای حیاط کرخه که احتمالا در طی اشکانیان تشکیل شده، به شغل رفته میباشد.
ورودی اساسی مسجد دامغان از سمت ضلع شرقی بوده، فعلا به جهت وخیم شدن اتاقهای روبه روی شبستان، یک کدام از ورودیهای اتاق ها برای ورودی مسجد به کارگیری میشود.
در ضلع شرقی مسجد دامغان و همینطور در پشت شبستان پشت بندهایی ساخت و گردیده‌است که منحصر به فرد پشت شبستان کهن بوده اند.
در سال ۱۳۵۴ ش، که پشت بندهای ضلع شرقی تاسیس شده، این پشت بندها نیز بازسازی و ترمیم گردیده اند. در امسال به هنگام تعمیر و تجدید بنا مسجد کف ایوان و رواقها را آجرفرش کرده و کف تراس راپایین خیس از سطح رواقها در حیث گرفته اند.
محراب مسجد تاریخانه طاق نمایی عمیق با قوسی مازه دار و پلان و مستطیل صورت دارااست.
در محراب محل اختصاصی ایستادن میباشد که ۵۰ سانتی متر زیر خیس از کف مسجد قراردارد.
طول این محراب ۳۳۵ و پهنا دهانه آن ۱۴۲ سانتی متر میباشد.

در زمانه قبل از اسلام، هیچ نوع نماد مهمی تشریفات ترحیم مشهد از اثر ها آرامگاه دارای اسم و رسم که جداگانه سازه گردیده باشد، نیست.

آرامگاه دارای اسم و رسم کورش در پاسارگاد استثنایی میباشد. به‌این طرز، وقتی که اسلام به کشور ایران آمد هیچ سنت آرامگاهی وجود نداشت تا الهام نصیب تمایل مسلمان ها برای تاسیس اینگونه بناهایی باشد. خیر فقط فقدان فیزیکی این مثال های بی آلایش معماری حایل رویکرد بسط ساختمان های آرامگاهی میشد. بلکه اسلام بنیادی دقیقا از هر سیرتکامل یادگاری قانونی برای مردگان روگردان بود.

فرستاده اسلام، حضرت محمد (ص)، خویش پیشنهاد کرده بود که گور ها هم سطح زمین باشند، آسانی ای که فرستاده به مومنان سفارش می کردند، هم طرف اعراب و هم از جانب ایرانیان رعایت نشد.

آرامگاه که عملی تماما شیعه وار میباشد، از سنت دیرپای اسلامی که طبق آن مکانی می توانست تحت عنوان مسجد گزینه به کار گیری قرار گیرد. این شیوه ترسیم تا حدی با رواج اسلام راجع به جهاد رابطه دارااست. در کشور‌ایران فعالترین مرز با دنیا شرک، فارغ از زیرا و چرا در شمال شرقی در طی آسیای مرکزی قرار داشت. دقیقا در همین جا، بیشترین آرامگاه در کشور‌ایران یافت می‌گردد.

از سده سوم هجری هیچ نوعی از آرامگاه در کشور ایران، که بتوان تاریخ معینی را بر آن نسبت بخشید باقی نمانده میباشد، به نظریه بعضی بازرسی گران، آرامگاه های مطهر امام رضا (ع) ، حضرت معصومه (س) ، حضرت عبدالعظیم (ع) و آرامگاه آستانه اشرفیه (گیلان) اول آرامگاه های کشور ایران را ارائه می کنند، شاید بتوان تدفين هارون الرشید در خراسان را جزء مثال های آغازین سنت آرامگاه سازی در کشور‌ایران قلمداد نمود و ذیل بنای کوچکی برای شکل گیری بنای آرامگاه امام رضا ( ع ) به شمار آورد، لیکن بیشتر دانشمندان آرامگاه امیر سامانی را در بخارا را اولیه بنای حقیقی وواقعی آرامگاهی در عظیم تمدن اهل ایران به شمار می آوردند.

بعضی از دانشمندان، اولیه آرامگاه اسلامی را قبه الصلبیه، آرامگاه مامان خليفه المنتصر عباسی در سامرا منتسب به نصفه دوم قرن دوم هجری معرفی می نمایند.

مسجد جامع اردستان قلب تپنده شهر تشریفات ترحیم مشهد و منعکس کننده وضعیت اجتماعی شهر بوده میباشد. نکته درخور دقت درین مسجد، رابطه بسیار توانمند دربین دور و اطراف و طبیعت میباشد. در سمتی از مسجد باغها و در سمت دیگر آن، بافت شهری قرار گرفته میباشد.

مسجد جامع‌ اردستان‌ به‌ تیتر‌ یكی‌ از شایسته ترین‌ مثال‌ های‌ معماری مسجد اهل ایران برجای ما‌نده‌ از دورۀ سلجوقی‌ میباشد. این‌ سازه، بر روی‌ عنصرها کهن خیس قرار گرفته‌، و در زمانهای آنگاه اصلاح‌ و تعدیل‌ گردیده‌ میباشد.

مسجد نخستین‌ بین‌ اواخر سدۀ ۲ ق‌ و حداكثر نیمۀ نخستین‌ سدۀ ۴ق‌ در روی محدودۀ بناهایی‌ احتمالاً ساسانی تشکیل‌شده‌ میباشد‌. و در یك‌ سلسله‌ اقدامات‌ آتی‌ از ۵۵۳ تا ۵۵۵ ق‌، تزئینات‌ فعلی‌ را به‌ مسجد می افزایند و به‌ آن‌ شكل‌ چهار ایوانی‌ میدهند.‌

مسجد جامع اردستان به هم پا بازارچه و مکتب متصل به آن، با مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع دربرگیرنده فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون‌ دارنده‌ صحنی‌ مركزی‌ میباشد‌ كه‌ با شبستانهایی تسلط‌ گردیده‌ و گنبد منزل‌ای‌ با تراس‌ والا‌ شبستان‌ جنوبی‌ آن‌را تشكیل‌ می دهد.
ایوانهایی‌ با شكوه‌ و گران قدر‌ در مركز دیگر جناح‌های مسجد جامع اردستان استقرار یافته‌اند.
تراس‌ سمت‌ قبله‌ و نیز گنبد منزل‌ مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبه‌های‌ جان دار در سالهای‌ ۵۵۳-۵۵۵ق‌ ساخته‌ گردیده‌اند.
ایوانهای دیگر فارغ از‌ شک وتردید پوششهای‌ صفوی‌ دارا‌هستند و همان گونه‌ كه‌ كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی‌ حیاط‌ شمالی‌ با تاریخ‌ ۹۴۶ق‌ به‌روشنی‌ تأكید می‌كند، دست‌كم‌ در اوایل‌ دورۀ صفویه‌ تجدید بنا‌ گردیده‌ میباشد‌.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی‌ از طاقهای‌ گنبدی‌ و گهواره‌ای‌ میباشد‌ و بیشتر طاقهای‌ گهواره‌ای‌ با اضافه کردن‌ كمرپوشهای‌ گنبدی یا این که تركین‌ به‌شکل‌ دو طبقه‌ در آمده‌اند.