با بینش به دسته تعالیم حیاتبخش شریعت اسلام، درمی یابیم که زن از سرشتی انسانی، همانند مرد آفریده گردیدهاست و همانطور که در آفرینش با مرد یکسان است و سرشتی مستقل ندارد، در پرورش و کمال معنوی و وصال به قلّه های بلند زهد و فضیلت و استخراج قیمت های والای الهی و انسانی نیز دارنده استعدادهای سرشارمی باشد که حق بزرگ در وی به سپرده گذارده میباشد.
بانوان تحت عنوان نیمی از پیکر جامعه انسانی، همچون مردان در شرکت کردن همگانی، مقر و منزلت مطلوب داراهستند و نمی اقتدار از نقش موثر آنها دیده پوشید.
اسلام با حضور بانوان در عرصه های گوناگون اجتماعی مخالف وجود ندارد و آن را نهی کردن نکرده میباشد، بلکه وظیفه اساسی او را مادری میداند و تربیت و رویش بشر های گرانقدر و وارسته؛ اما در کنار آن نیز به آنها اذن داده تا با مراقبت حریم و عفّت و پاکدامنی و در پوششی محفوظ از تیر زهرآگین نگاه های هوس آلود؟ آلوده و کثیف دلان، در اجتماع حضور یابد و برای رویش و ترقّی خویش و جامعه قدم بردارند.
تاریخ اسلام سرشار از صحنه هایی میباشد که زنان خداوند آن بودند. دراین نوشتار برآنیم تا با استیناف و تحقیق آموزه های فقهی و تاریخ اسلام (شواهد تاریخی) به تایید صلاحیت حضور زنان در شرکت کردن همگانی و عرصه های متفاوت اجتماع مانند، حضور در مساجد و دیگر اماکن عبادی بپردازیم، باشد که ابهامات جانور در این مورد در پرتوی آموزه های اصیل اسلامی و شواهد تاریخی از صدر اسلام، به نیکی بر همگان آشکار خواهد شد.
حضور بانوان در مسجد از منظر احادیث
با امعان حیث در منابع اصیل روایی اسلام درمی یابیم که احادیث وارده در امر حضور بانوان در مسجد، بر دو قول قابل تقسیم میباشد:
الف) گروه ای از احادیث، مسجد زن را منزل و خانه مسکونی او دانسته میباشد.
ب) مجموعه ای از احادیث، بیانکننده تایید صلاحیت حضور بانوان در مسجد میباشد.
اندیشمندان شیعه با توجّه بهاین دو تیم از احادیث و نیز مجموعه دیگری از احادیث که بیانکننده ترغیب و تشویق بر رفت و آمد به مسجد برای آدم اعم از زن و مرد میباشد(1) نسبت به حضور زنان در مسجد، اختلاف حیث دارا هستند. بعضی از فقهای عظام شیعه، خیر صرفا حضور بانوان را در مساجد روا شمرده اند، بلکه آن را مستحب نیزمی دانند.
عدّه ای همانند، علامه حلی(ره) حضور بانوان را در مساجد مکروه دانسته اند.(2) عدّه کثیری از فقها گرچه حکم به کراهت نداده اند، اما قرائت نماز در منزل را برای زن افضل شمرده اند، برهان این دو گروه، برخی آیه ها و احادیث میباشد که در پایین به آن میپردازیم.
پژوهش و جواب به دلایل قائلین به افضلیت نماز برای بانوان در منزل
آئین مبین اسلام به مورد عفاف و حجاب و حجاب زنان جهت نگهداری شخصیت و قیمت آنان اهمیّت فوق العاده ای قائل شدهاست.
معبود در قرآن به زنان رسول(ص) دستورهای خاصّی داده میباشد تا قیمت و احترام آن ها محفوظ بماند. برای مثال میفرماید: یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِّنَ النِّسَاء إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَولاً مَّعْرُوفً(3) ای زنان نبی! شما مانند دیگر زنان نیستید، در شرایطیکه زهدوتقوا پیشه نمائید براین اساس، به نرمی حرف نگویید تا آنکه در قلبش مرض میباشد طمع ورزد، و به نحوی نیک صحبت گویید.
و نیز در آیه ای دیگر میفرماید: وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ تشریفات ترحیم مشهدالْجَاهِلِیَّةِ الاُولَی...؛(4) در منزل های خویش قرار گیرید و مانند زمان نا آگاهی قدیم، زینت های خویش را آشکار مکنید.
کلمه قرن از وقر یقر به معنای استقر، ساکن شدن و برجای ماندن میباشد. سید قطب با توجّه بدین معنی نوشته میباشد: قرن، تفسیر لطیفی میباشد؛ یعنی: منزل مقر زن میباشد؛ از این رو، زن به قدر نیاز و حاجت میتواند از خانه بیرون گردد.(5)
در تعبیر و تفسیر فرقان نیز آمده میباشد: قرن از قرّ یقرّ، فرمان آن اقررن میباشد. آیه شریفه، زنان را به قرارگرفتن در منزل فرمان می نماید و این که سوای حاجت از خانه بیرون نشوند.(6)
در باره معنای واژه و کلمه تبرّج در سابق ترین متن لغوی، یعنی کتاب العین آمده میباشد: آن گاه که زن زیبایی های یقه و رخ را بنمایاند، گفته میشود: تبرّج نموده است.(7)
فیّومی نیز جلوه گری و عرضه زیبایی ها را معنی تبرّج دانسته و نوشته میباشد: تبرجت المرئة، یعنی زن، زیبایی ها و زینتهایش را در مقابل نامحرم آشکار سازد.(8)
ناگفته نماند که طرف خطاب معبود در آیه سابق الذکر، همسران پیامبرند، اما در باب هرکدام از زنان مسلمان نیز قادر است درست گو باشد. در آیه قبلی، زنان رسول از صحبت بیان کردن هوس انگیز و هیجان آور، نهی گردیده اند تا از طمع و آزار بیگانگان ایمن باشند. درین آیه میفرماید: در منزل هایتان بمانید و همانند زنان نا آگاهی فی مابین جمعیت ظواهر نشوید و اندام و زیبایی و زینت خویش را در معرض تماشای بقیه افراد قرار ندهید.
این آیه شریفه بیان کنده اهمیّت عفاف اسلامی و نهی از عرضاندام میباشد که به زنان مسلمان فرمان میدهد همچون زنان بعدازظهر ناآگاهی اول، هنگام حضور در اجتماع، از خود نمایی و خودآرایی بپرهیزند. پرنور میباشد که خواسته محدود و محبوس نمودن زن در منزل و غیروابسته نمودن وی از اجتماع وجود ندارد؛ چون مخاطبان آیه یعنی زنان رسول(ص) به شهید شدن تاریخ هم پا آن حضرت به مهاجرت رفته، در جنگها کمپانی جسته و رسول(ص) نیز منعی نفرموده میباشد.
قرآن مهربان در آیه 59 همین سوره (احزاب) خطاب به رسول(ص) میفرماید: یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِّأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ ذَلِکَ أَدْنَی أَن یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ وَکَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِیما؛(9) ای رسول! به زنان و دختران خویش و به زنان و مؤمنان بگو که خیمه خویش را بر خویش فرو پوشند. این مطلوب خیس میباشد، تا شناخته شوند و آیتم آزار قرار نگیرند.
این آیه شریفه فلسفه پوشش زنان را با تعبیروتفسیر ذَلِکَ أَدْنَی أَن یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ ذکر نموده است: یعنی پوشش، نزدیکترین رویه میباشد که زنان به ستر و عفاف و حجاب شناخته شوند و نااهلان و فاسدان در جایگاه تعقیب آن ها برنیایند و به آنها آزار نرسانند و بی احترامی نکنند و نگاه هوس آلود به آنها نداشته باشند.(10)
زینت زن در حالتیکه برای خویش و محرمش نگهداری خواهد شد، پاداشی ارزنده نزد آفریدگار برای او درنظر گرفته گردیده و زنان می بایست بکوشند تا با خویشتنداری به آن محرک دست یابند و معبود مراد تا ارجمند باشند و مقام آن ها برجا باشد. به هر شکل این امرها صرفا برای همسران و اهلبیت فرستاده(ص) وجود ندارد. زمانی زنان پیغمبر(ص) می بایست در منزل بمانند تا حرمت آنها خدشه دار نشود، دیگر زنان هم اینگونه اند. اینجا که توصیه به دوری از خارج وارد شدن از منزل کرده به جهت محافظت شئون اسلامی میباشد.
درباره شأن نزول این آیه شریفه آمده میباشد: گروهی از منافقان، اوائل شب که هوا بدوننور میشد در کوچه ها و معابر مزاحم زنانی که جهت اقامه نماز به مسجد می رفتند می شدند. خدا این آیه شریفه را نازل فرمود و به نبی(ص) امر کرد که به همسران و دختران خود و زنان مؤمنین بگوید که سوای جلباب و روسری از منزل بیرون نشوند. ازاین رو، بعد از نزول آیه، زنان انصار با جامه سیاه و بلند و با عفاف بی نقص در نماز جماعت حاضر می شدند.(11)
بدین ترتیب، به دلیل التفات و ضرورت مصونیت زن از هرگونه تجاوز، اسلام فرمان به نگهداری عفاف و حجاب و پوشش داده میباشد.
همینطور قائلین به افضلیت نماز برای بانوان در منزل، به برخی از روایات وارده از معصومان(ع) که بر افضلیت نماز زنان در منزل دلالت دارااست، تمسک جسته اند.
مجموعه ای از احادیث نیز زنان را از رفتن به مسجد بازداشته اند و از کتابهای روایی و فتاوای برخی از فقهای شیعه و سنی به کار گیری میگردد که برای زنان تلاوت نماز در منزل از نماز تلاوت در مسجد فضیلت بیشتر داراست. که جهت اختصار به مثال هایی از این احادیث و فتاوا که مضمون تمامی آن ها یک کدام از میباشد اشاره میکنیم:
پیامبر معبود(ص) فرمود: صَلاةُ المرأةِ وَحدَها فی بَیتِها کفَضلِ صَلاتِها فی الجَمعِ خَمسا وَ عشرین درجةً؛(12) به تنهایی و در منزل نماز تلاوت زن، مثل نماز در عده میباشد، در حالی که 25 رتبه فضیلت دارااست.
همینطور فرمود: إنّ مَساجِدَ الِّنساء البیوتُ، وَ صلاةُ المَرأةِ فی بَیتِها أفضَلُ مِن صَلاتِها وَصُفَّتها وَ صلاتُها فی صُفّتها أفضَلُ مِن صَلاتِها فی صَحنِ دارِها وَ صلاتُها فی صَحنِ دارِها أفضَلُ مِن صَلاتِها فی سَطحِ بَیتِها؛(13) شایسته ترین مسجد زنان، منزل میباشد؛ و نماز در منزل رفیعتر از نماز وی در تراس میباشد؛ و نماز وی در تراس رفیعتر از نمازش در ایوان منزل اش میباشد؛ و نماز وی در تراس منزل رفیعتر از نمازش بر پشت بام منزل میباشد».
و نیز در نهج الفصاحه از آن حضرت اینگونه نقل شدهاست: شایسته ترین مسجد زنان؛ کنج منزل آنهاست.(14) همینطور آن حضرت میفرماید: نمازی که زن، در بدون نور ترین کناره منزل خویش نماید، از کلیه نمازهای وی نزد پروردگار محبوبتر میباشد.(15)
امام راست گو (ع) در این مورد فرمود: خَیرُ مَساجِدِ نِسائکُم البُیوتُ؛(16)شایسته ترین مساجد برای زنان شما منزل ها میباشد.
همینطور فرمود: صَلاة المَرأة فی مَخدِعِهَا افضلُ مِن صَلاتِها فی بَیتِها وَ صلاتُها فی بَیتِها افضَلُ مِن صلاتِها فی الدّارِ؛(17) نماز زن در اطاق عقبی (پستو) رفیعتر از نماز وی در اطاق جلویی میباشد و نماز وی در اطاق نشیمن بلندتر از نمازش در منزل اش میباشد.
یک کدام از همسران نبی(ص) از آن حضرت نقل می نماید که فرمود: خَیرُ مَساجِدِ النِّساءِ، قَعرُ بُیُوتِهِنَّ؛(18) شایسته ترین مساجد برای زنان، اطاقهای عقب منزل های آن ها میباشد. همچون این احادیث در منابع اهل سنت نیز از رسول(ص) نقل گردیدهاست.(19)
نبی خداوند(ص) به امام علی(ع) فرمود: یا این که علیّ! لَیسَ عَلَی النِّساءِ جُمعَةٌ وَ لا أذانٌ وَلا إقامة؛(20) پیامبر معبود فرمود: ای علی! بر زنان نماز آدینه و جماعت و اذان و اقامه واجب وجود ندارد.
از دید فقاهتی در فقه شیعه و سنی درین مورد به طور تقریب عقیده واحدی وجود دارااست و آن این که ادلّه وجوب نماز آدینه به یک سری تیم ترخیص(معاف، رخصت عدم حضور) داده میباشد؛ یک مجموعه از آنها زنان میباشند. نماز آدینه یک تکلیف واجب میباشد که در قول حضور معصوم واجب تعیینی بود. یکسری تیم از این حضور معاف بودند؛ به این ترتیب، ذکر و لسان ادلّه، رفع قطور و الزام میباشد، خیر ساخت و ساز جلوگیری کردن؛ به عبارت دیگر وجوب نماز آدینه مشروط به مذکر بودن میباشد و خیر تایید صلاحیت آن. برهمین اساس فتوای اکثر قریب به واقعه فقها این میباشد که در شکل حضور، نماز آدینه زنان درست و کفایت از نماز ظهر آنها می نماید. حتی بعضا از این هم بالاتر رفته و فرموده اند: زنان در شکل عدم حضور، تکلیفی نسبت به نماز آدینه ندارند؛ البته درصورتیکه در جماعت حضور پیدا کردند بر آن ها واجب میگردد. مانند صاحب و مالک سرائر که می نویسد: در شکل عدم حضور، نماز آدینه روا و گرنه واجب میباشد.(21)
چکلیست کامل برگزاری مراسم ترحیم؛ از برنامهریزی تا پایان مراسم