فتوحات در شبه مجموعه کشور ها هند
حجاج بعداز سرکوبی معارضان داخلی، به قُتَیبةبن مسلم باهلی (قاضی خراسان) دستورداد به فتوحاتش ادامه دهد و وی نیز شهرهای اکثری را در ماوراء النهر و آسیای مرکزی فتح کرد[۵۴] و از سوی دیگر، محمدبن قاسم ثقفی نصیبهایی از مدرک و شبهمجموعه کشور ها هن تشریفات ترحیم مشهد را گشود.[۵۵]
تلاش حجاج
اصلاحات عمرانی اجتماعی
حجاج بعضا شغل های اصلاحی و عمرانی در طول حاکمیت خود جاری ساختن اعطا کرد. به عنوان مثال اصلاحات عمرانی او، کندن چاهی در مکه به اسم یاقوته، بنای سدهایی در نزدیکی مکه برای نگهداری و ذخیره آب[۵۶] و اصلاح زمین ها زراعی بر نهرهایی از رود فرات[۵۷] بود. او همینطور شهری به اسم نیل را در کرانه رود فرات در شمال حله سازه کرد که امروزه صرفا ویرانهای از آن باقی میباشد.[۵۸] حجاج فی مابین سالهای ۸۳ تا ۸۶ شهر واسط را تشکیل داد و ضوابط خاصی برای نگهداری نظافت و زیبایی آن گزینش کرد و تا فرصت مرگش در آن اقامت گزید.[۵۹]
حجاج در سالهای ۷۵ و ۷۶ سکه درهم و دینار با نوشته عربی ضرب کرد.[۶۰]
براساس روایاتی، حجاج از نصربن عاصم و یحییبن یعْمُر (از شاگردان ابوالاسود دوئلی که نحو را از حضرت علی (ع) فراگرفته بود) خواست برای پرهیز از هرگونه تحریفی در تلاوت حروف متشابه، آن ها را نقطهگذاری نمایند.[۶۱] همینطور از حافظان قرآن خواست قرآن را به گروههای پنجتایی و دهتایی تقسیم نمایند.[۶۲]
پر اسم و رسم میباشد که حجاج اولی کسی بود که پوشش کعبه را از دیباج یا این که ابریشم تهیه و تنظیم کرد[۶۳] و اولین کسی بود که کشتیها را قیراندود و روغنمالی کرد و در تشکیل داد کشتی از میخ بهره برد.[۶۴]
همینطور خویشان اشعریها به سبب ساز مشقت بارگیریهای حجاج، به قم سفر کردند کهاین عمل نقشی اصلی در دگرگونی و پیشرفت تشیع دراین شهر شد.[۶۵]
اعتنا به شعر و شاعران
حجاج به شیوایی و متانت و شعر دارای اسم و رسم بود و به خیال همین مقاله، به شاعران و ادیبان اعتنا خاصی داشت. بخش اعظمی از شعراء نزد او میآمدند و برخی از شعرای تبارک مانند جَریر او را ستودهاند.[۶۶] ولی برخی نیز اورا سرزنش کردهاند.[۶۷]
وفاداری به خویشاوندان اموی
وفاداری و سرسپردگی مطلق حجاج به قبیله اموی و نیز سرویس ها و سعیهای او برای نگهداری خلافت امویان، سبب ساز شد منزلت والایی نزد آنها بیابد، به حدی که عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، توصیه اورا به فرزندش ولید کرد[۶۸] و یکی فرزندانش را حجاج نامید.[۶۹] ولید بن عبدالملک نیز در گرامیداشتن حجاج پا فراخیس گذاشت و اورا پوست تمامی فیس خود شمرد[۷۰] و زمانی که خبر مرگش را شنید بسیار ناراحت شد.[۷۱]
خون ریزی فراوان
حجاج از عده ای بود که بخش اعظمی از اشخاص مخالف خویش و امویان را به قتل رسانید. او به قتل و خون ریزی عشق و علاقه داشت[۷۲] و خویش ذکر میداشت که بیشترین لذت او، در ریختن خون و ارتکاب اموری میباشد که کسی تابهحالا جاری ساختن نداده بود.[۷۳] حجاج هزاران نفر از اسیران دیر جماجم و زاویه را به قتل رسانید و بنابر نقل مورخان تعداد اشخاصی که به وسیله حجاج کشته شدند، بالغ بر ۱۳۰ هزار نفر می شد.[۷۴] وی در کشتن معارضان چنان زیادهروی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این واحد سنجش خونریزی را نپسندید و به حجاج طومار نوشت که بهاین شکل ادامه ندهد.[۷۵] امام علی(ع) در سخنانی به زمان ی سیاه فرمانروایی حجاج و ظلم وستم وی اشاره کرده و اینگونه گفته میباشد:مطلع باشيد قسم و سوگند بهآفریدگار (بر تاثیر سستى و آسوده انگارى دربارهی جهاد و جلوگيرى نكردن از ستمگران كارتان بجائى برسد كه) پسرى از قبيله بنى ثقيف (حجّاج ابن يوسف) بر شما(عموم کوفه مسلّط خواهد گرديد كه از روى تكبّر و تبختر خرقه بروى زمين كشد و از حقّ رو گردانيده جور و ستم بسيار نمايد، سبزه شمارا مىخورد (مالتان را تصرّف مىنمايد) و پيه شمارا آب میكند (شمارا همواره به ظلم و ستم گرفتار و رنجور سازد. [۷۶] امام حسین(ع) نیز در روز عاشورا عصر حاکمیت حجاج را پیشگویی کرده و معاندان را چنین نفرین کرده : خداوندا! باران را از آنها دريغ دار، و سال هاى قحطى، بسان خشكسالى مجال يوسف، بر آنها پديد آور، و فرزند ثقيف [حجّاج بن یوسف ثقفی] را بر آنان مسلّط ساز تا استکان زهرِ ذلّت و حقارت را بر كامشان فرو ريزد و كسى را در ميانشان سلامت وامگذارد تا آنجا كه در قبال هر قتلى كه ایفا داده اند به قتلى و در قبال هر ضربه اى كه زده اند، به ضربه اى گرفتار شوند و انتقام خون اینجانب و دوستان و اهل بيتم را از اينها بگيرد. [۷۷]
حجاج و شیعه
حجاج شیوه پیشینیان اموی خویش را بر تشویق بر سبّ و ناسزاگویی به حضرت علی (ع) و آل علی (ع) خاطر نشان کرد و افرادی را که از وی، اعلام برائت نمیکردند، میکشت.[۷۸] همینطور وی شیعهها امام علی(ع) را کاوش کرده و به شهید شدن میرساند. طبری مینویسد هنگامی که حجاج شورشیان بر عثمان بن عفان و شیعه ها امام علی(ع) را کاوش، بازداشت و به شهیدشدن میرساند، اسماء بن خارجه بعضا شورشیان و برخی شیعه ها پررنگ مانند کمیل بن زیاد را به حجاج معرفی نمود.[۷۹]
ابن ابی الحدید نیز این مقاله را پذیرش کرده و در تعریف کشتار شیعهها بوسیله حجاج به گزارش امام باقر(ع) می گوید:
... حجاج شیعه ها را میکشت و به خردترین ظن و تهمتی دستگیر می کرد. به حدی که درباره مردی گفته می شد زندیق یا این که کافر میباشد، خوب بود از اینکه او را شیعه علی معرفی نمایند.[۸۰]
مسعودی ذکر می دارد روزی حجاج به عبدالله بن هانی (از نزدیکان حجاج که صورتی زشت داشت) اعلامکرد بستگان شما هیچ منقبتی ندارد. ابن هانی به مطرح شدن مناقب قبیله خویش پرداخت و حجاج بعد از هر مطلبی، میبیان کرد: "آری (این منقبتی میباشد)". تاوقتیکه ابن هانی اعلام کرد آحاد اشخاص قوم و قبیله اینجانب، شتم و لعن ابوتراب (حضرت علی) را کردهاند و همینطور به ابوتراب دو پسرش و همینطور مامان فرزندانش (حضرت فاطمه) را نیز اضافه مینمایند. حجاج بعداز آن اظهار کرد: "به آفریدگار عهدوپیمان این منقبتی میباشد."[۸۱]
اهانت به منبر نبی اكرم (ص) و شهر مدینه منوره، به تأخیرانداختن نماز،[۸۲] برخیس شمردن خلیفه اموی از ملائکه و پیامبران و فرستاده معبود،[۸۳] و اطاعت از خویش را از اطاعت پروردگار واجبخیس فهمیدن[۸۴] از سایر مواقعی میباشد که در معاش حجاج تصویب گردیده است.
وفات
فتوحات در شبه مجموعه کشور ها هند
حجاج بعداز سرکوبی معارضان داخلی، به قُتَیبةبن مسلم باهلی (قاضی خراسان) دستورداد به فتوحاتش ادامه دهد و وی نیز شهرهای اکثری را در ماوراء النهر و آسیای مرکزی فتح کرد[۵۴] و از سوی دیگر، محمدبن قاسم ثقفی نصیبهایی از مدرک و شبهمجموعه کشور ها هن تشریفات ترحیم مشهد را گشود.[۵۵]
تلاش حجاج
اصلاحات عمرانی اجتماعی
حجاج بعضا شغل های اصلاحی و عمرانی در طول حاکمیت خود جاری ساختن اعطا کرد. به عنوان مثال اصلاحات عمرانی او، کندن چاهی در مکه به اسم یاقوته، بنای سدهایی در نزدیکی مکه برای نگهداری و ذخیره آب[۵۶] و اصلاح زمین ها زراعی بر نهرهایی از رود فرات[۵۷] بود. او همینطور شهری به اسم نیل را در کرانه رود فرات در شمال حله سازه کرد که امروزه صرفا ویرانهای از آن باقی میباشد.[۵۸] حجاج فی مابین سالهای ۸۳ تا ۸۶ شهر واسط را تشکیل داد و ضوابط خاصی برای نگهداری نظافت و زیبایی آن گزینش کرد و تا فرصت مرگش در آن اقامت گزید.[۵۹]
حجاج در سالهای ۷۵ و ۷۶ سکه درهم و دینار با نوشته عربی ضرب کرد.[۶۰]
براساس روایاتی، حجاج از نصربن عاصم و یحییبن یعْمُر (از شاگردان ابوالاسود دوئلی که نحو را از حضرت علی (ع) فراگرفته بود) خواست برای پرهیز از هرگونه تحریفی در تلاوت حروف متشابه، آن ها را نقطهگذاری نمایند.[۶۱] همینطور از حافظان قرآن خواست قرآن را به گروههای پنجتایی و دهتایی تقسیم نمایند.[۶۲]
پر اسم و رسم میباشد که حجاج اولی کسی بود که پوشش کعبه را از دیباج یا این که ابریشم تهیه و تنظیم کرد[۶۳] و اولین کسی بود که کشتیها را قیراندود و روغنمالی کرد و در تشکیل داد کشتی از میخ بهره برد.[۶۴]
همینطور خویشان اشعریها به سبب ساز مشقت بارگیریهای حجاج، به قم سفر کردند کهاین عمل نقشی اصلی در دگرگونی و پیشرفت تشیع دراین شهر شد.[۶۵]
اعتنا به شعر و شاعران
حجاج به شیوایی و متانت و شعر دارای اسم و رسم بود و به خیال همین مقاله، به شاعران و ادیبان اعتنا خاصی داشت. بخش اعظمی از شعراء نزد او میآمدند و برخی از شعرای تبارک مانند جَریر او را ستودهاند.[۶۶] ولی برخی نیز اورا سرزنش کردهاند.[۶۷]
وفاداری به خویشاوندان اموی
وفاداری و سرسپردگی مطلق حجاج به قبیله اموی و نیز سرویس ها و سعیهای او برای نگهداری خلافت امویان، سبب ساز شد منزلت والایی نزد آنها بیابد، به حدی که عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، توصیه اورا به فرزندش ولید کرد[۶۸] و یکی فرزندانش را حجاج نامید.[۶۹] ولید بن عبدالملک نیز در گرامیداشتن حجاج پا فراخیس گذاشت و اورا پوست تمامی فیس خود شمرد[۷۰] و زمانی که خبر مرگش را شنید بسیار ناراحت شد.[۷۱]
خون ریزی فراوان
حجاج از عده ای بود که بخش اعظمی از اشخاص مخالف خویش و امویان را به قتل رسانید. او به قتل و خون ریزی عشق و علاقه داشت[۷۲] و خویش ذکر میداشت که بیشترین لذت او، در ریختن خون و ارتکاب اموری میباشد که کسی تابهحالا جاری ساختن نداده بود.[۷۳] حجاج هزاران نفر از اسیران دیر جماجم و زاویه را به قتل رسانید و بنابر نقل مورخان تعداد اشخاصی که به وسیله حجاج کشته شدند، بالغ بر ۱۳۰ هزار نفر می شد.[۷۴] وی در کشتن معارضان چنان زیادهروی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این واحد سنجش خونریزی را نپسندید و به حجاج طومار نوشت که بهاین شکل ادامه ندهد.[۷۵] امام علی(ع) در سخنانی به زمان ی سیاه فرمانروایی حجاج و ظلم وستم وی اشاره کرده و اینگونه گفته میباشد:مطلع باشيد قسم و سوگند بهآفریدگار (بر تاثیر سستى و آسوده انگارى دربارهی جهاد و جلوگيرى نكردن از ستمگران كارتان بجائى برسد كه) پسرى از قبيله بنى ثقيف (حجّاج ابن يوسف) بر شما(عموم کوفه مسلّط خواهد گرديد كه از روى تكبّر و تبختر خرقه بروى زمين كشد و از حقّ رو گردانيده جور و ستم بسيار نمايد، سبزه شمارا مىخورد (مالتان را تصرّف مىنمايد) و پيه شمارا آب میكند (شمارا همواره به ظلم و ستم گرفتار و رنجور سازد. [۷۶] امام حسین(ع) نیز در روز عاشورا عصر حاکمیت حجاج را پیشگویی کرده و معاندان را چنین نفرین کرده : خداوندا! باران را از آنها دريغ دار، و سال هاى قحطى، بسان خشكسالى مجال يوسف، بر آنها پديد آور، و فرزند ثقيف [حجّاج بن یوسف ثقفی] را بر آنان مسلّط ساز تا استکان زهرِ ذلّت و حقارت را بر كامشان فرو ريزد و كسى را در ميانشان سلامت وامگذارد تا آنجا كه در قبال هر قتلى كه ایفا داده اند به قتلى و در قبال هر ضربه اى كه زده اند، به ضربه اى گرفتار شوند و انتقام خون اینجانب و دوستان و اهل بيتم را از اينها بگيرد. [۷۷]
حجاج و شیعه
حجاج شیوه پیشینیان اموی خویش را بر تشویق بر سبّ و ناسزاگویی به حضرت علی (ع) و آل علی (ع) خاطر نشان کرد و افرادی را که از وی، اعلام برائت نمیکردند، میکشت.[۷۸] همینطور وی شیعهها امام علی(ع) را کاوش کرده و به شهید شدن میرساند. طبری مینویسد هنگامی که حجاج شورشیان بر عثمان بن عفان و شیعه ها امام علی(ع) را کاوش، بازداشت و به شهیدشدن میرساند، اسماء بن خارجه بعضا شورشیان و برخی شیعه ها پررنگ مانند کمیل بن زیاد را به حجاج معرفی نمود.[۷۹]
ابن ابی الحدید نیز این مقاله را پذیرش کرده و در تعریف کشتار شیعهها بوسیله حجاج به گزارش امام باقر(ع) می گوید:
... حجاج شیعه ها را میکشت و به خردترین ظن و تهمتی دستگیر می کرد. به حدی که درباره مردی گفته می شد زندیق یا این که کافر میباشد، خوب بود از اینکه او را شیعه علی معرفی نمایند.[۸۰]
مسعودی ذکر می دارد روزی حجاج به عبدالله بن هانی (از نزدیکان حجاج که صورتی زشت داشت) اعلامکرد بستگان شما هیچ منقبتی ندارد. ابن هانی به مطرح شدن مناقب قبیله خویش پرداخت و حجاج بعد از هر مطلبی، میبیان کرد: "آری (این منقبتی میباشد)". تاوقتیکه ابن هانی اعلام کرد آحاد اشخاص قوم و قبیله اینجانب، شتم و لعن ابوتراب (حضرت علی) را کردهاند و همینطور به ابوتراب دو پسرش و همینطور مامان فرزندانش (حضرت فاطمه) را نیز اضافه مینمایند. حجاج بعداز آن اظهار کرد: "به آفریدگار عهدوپیمان این منقبتی میباشد."[۸۱]
اهانت به منبر نبی اكرم (ص) و شهر مدینه منوره، به تأخیرانداختن نماز،[۸۲] برخیس شمردن خلیفه اموی از ملائکه و پیامبران و فرستاده معبود،[۸۳] و اطاعت از خویش را از اطاعت پروردگار واجبخیس فهمیدن[۸۴] از سایر مواقعی میباشد که در معاش حجاج تصویب گردیده است.
وفات
چکلیست کامل برگزاری مراسم ترحیم؛ از برنامهریزی تا پایان مراسم