محمدباقر قائنی مجتهد بیرجَندی (۱۲۷۶-۱۳۵۲ق)، دارای اسم و رسم به محمدباقر آیتی و محدث بیرجندی، فقید، رجالی و متکلم شیعه در قرن ۱۴ هجری قمری میباشد. بیرجندی مدتی در زادگاهش به امامت آدینه و جماعت میپرداخت و منصب قضاوت را نیز بر ذمه داشت. در حدود ۷۰ تاثیر به وی نسبت دادهاند که کبریت احمر از مشهورترین تشریفات ترحیم مشهد آنهاست.
معاشطومار
محمدباقر قائنی در ربیع الاول ۱۲۷۶ق در روستای گازار از روستاهای بیرجند چشم به جهان گشود. پدرش محمدحسن قائنی از بزرگان بیرجند و مادرش دختر ملا محمدحسین بن اما الله عسکری قائنی میباشد. جدش ملا علی محمدشریف فاطمی دارای اسم و رسم به اشرف الشرفاء متوفای ۱۲۴۹ق و جد اعلای وی ملا محمدباقر از معاصرین مجلسی و حر عاملی میباشد. برادرش هم روحانی محمدتقی قائنی میباشد که فاضل، ادیب و شعر سرا بود و در شعر به شعله تخلص داشت. او تحصیلاتش را در قائن، مشهد، نجف و سامرا سپری کرد و بعد از نقطه پايان علم آموزی به بیرجند برگشت و به تربیت دانش آموز و تألیف سرگرم شد. [۱]
وفات
بیرجندی در شب آدینه ۱۴ ذیالحجه سال ۱۳۵۲ق در ۷۶ سالگی درگذشت. پیکر اورا در مکتب علمیه معصومیه بیرجند غسل دادند و در بقعه اختصاصی خود بهخاک سپردند.[۲]
تحصیلات علم ها فقهی
تحصیلات حوزوی و رده علمی بیرجندی در دو حوزه نشأت می گیرد:
حوزه خراسان
محمدباقر، ادبیات و علم ها شیوایی را نزد پدرش فرا گرفت و در ۱۲ سالگی به قائن رفت و در مکتب جعفریه سکنی گزید و نزد برادرش ملا محمدعلی و اساتیدی همانند سید ابوطالب قائنی ادبیات و معانی و ذکر را کامل شدن نمود.[۳]
اورده شده روزی خانلرخان اعتصام الملک - که برای تعدیل مالیات قائنات و سیستان از طرف دولت مأمور گردیده بود - به مکتب جعفریه رفت و از طلاب مکتب سوالهایی نمود و جماعت طلاب از پاسخگویی عاجز شدند. درین در بین صرفا روحانی محمدباقر از ذمه پاسخ برآمد و لحاظ خانلرخان را به سوی خویش جلب کرد و لذا اورا به مشهد اعزام نمود.[۴]
بیرجندی در ۱۴ سالگی به مکتب میرزا جعفر رفت و در استاد ابوالحسن میرزا قاجار برخی از کتاب ها شرعی و اصولی نظیر معالم، مقررات و تفصیل لمعه را نزد جماعتی از فضلا مانند میرزا هدایت الله معلم ابهری یادگرفت. او همینطور کتابهای رسائل و مکاسب را نزد سید بندهالصمد شوشتری، روحانی محمدتقی بجنوردی، روحانی علی یزدی و سید مرتضی یزدی قائنی خواند.[۵]
محدث بیرجندی علم ها عقلیه را نزد میرزا علیرضا معلم سبزواری سپری کرد و علم ها تجوید و تلاوت را در محضر ملاعلی مزینانی فرا گرفت.[۶]
مدرس او، میرزا هدایت الله ابهری بارها گفته بود:
اینجانب درس را صرفا برای وی میگویم، چون که روحانی بهایی در فقید رؤیا توصیه اورا به اینجانب فرموده میباشد و اظهار کرد: "وی در آجل به مقاماتی بهتر خواهد رسید".[۷]
حوزه عراق
محمدباقر بیرجندی در ۲۰ سالگی ۱۲۹۶ق به نجف مهاجرت کرد. و در درس اصول فقه میرزا حبیب الله رشتی و آخوند خراسانی و در درس بیرون فقه محمد فاضل ایروانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی و در درس درایه و رجال خلیلی تهرانی که در شبهای ماه رمضان برقرار بود، کمپانی می کرد. او در سال ۱۳۰۰ق به سامرا رفت و از دروس میرزای شیرازی و همزمان در دانش حدیث و رجال از محضر میرزا حسین نوری صاحب و مالک مستدرک الوسائل بهره مند شد.[۸]
استادان
محمدباقر بیرجندی از این اساتید هم بهره مند شد:
روحانی فضل و ادب الله نوری
سید صدرالدین اصفهانی
سید اسماعیل صدر
سید حسن صدر
علی أصغر بن محمدحسن قائنی بیرجندی
لطف الله لاریجانی مازندرانی
روضه خوان جعفر تستری
محمد استرآبادی
محمدحسن مامقانی
سید محمدهاشم خوانساری
محمدابراهیم قائنی
آقا محمدرضا بن محمدباقر شریف کمیلی
محمدحسن بن علی
ملا عبدالجواد بن محمدتقی رازی اصفهانی
محمدباقر آقا نجفی اصفهانی
هادی تهرانی.[۹]
شاگردان
محمدباقر بیرجندی در زمانه حیات خود شاگردانی را تربیت کرد که بعضا از آن ها عبارتند از:
آقا محمدرضا شریف کمیلی
آقا جلال الدین محمد بن أبی تراب شیرازی
سید علی تامین موسوی قائنی
میرزا ابوالحسن مشکینی
سید علی نقی نقوی لکهنوی
سید شهاب الدین مرعشی نجفی
سید ابوالقاسم عالم شیرازی ارسنجانی
آقا علاءالدین کرمانشاهی آل وحید بهبهانی
روحانی محمدحسین شیرازی اصطهباناتی از فرزندان صاحب و مالک الحدائق
ملا علی خیابانی مالک کتاب علماء معاصرین
روضه خوان محمدحسین ضیائی بیرجندی، فرزند محدث بیرجندی
روضه خوان محمدعلی اردوبادی
سید حسن آل طه یزدی.[۱۰]
مرجعیت علمی
روحانی محمدباقر در ۳۰ سالگی عازم حج شد و در رجوع و برگشت، به محل تولد خود رفت. وی در بیرجند بعداز وصلت، به تألیف، درس دادن علم ها فقهی و تربیت شاگردان، فتوا و پاسخگویی به سوالهای عموم و اقامه نماز آدینه و جماعت پرداخت. وی همینطور ذمه دار قضاوت در بین عموم شد و تحت عنوان حکم کننده شرع به اجرای احکام آیین درگیر شوید.[۱۱]
کتاب کبریت احمر
در روزهای ابتدا ورود بیرجندی به زادگاهش، در مجلس امیر عَلَم (قاضی بیرجند) میان وی و ملا ابراهیم حنفی - که از بزرگان اهل سنت بود و بر صحبت و جدل اشراف داشت - در مسأله امامت و موضوعاتی دیگر، بحثی در گرفت و به برد او بر ملا ابراهیم انجامید. این اتفاق، باعث آوازه او نزد اهل دانش و عموم شد. تمامی عموم حوزه قائن و بیرجند و بخش ها مرزی افغانستان - از سنی (حنفی) و شیعه - در مسائل مذهبی، به وی مراجعه میکردند و وی بر حسب هرکدام از مذهب ها فتوا صادر می کرد و در خطابات قانونی از سوی علمای هرات و دولت افغانستان، از وی به «مُفتی الفریقین» (فتوا دهنده شیعه و سنی) تفسیر می شد.[۱۲]
اثر ها و تألیفات
نوشتهیعلمیٔ اساسی: فهرست اثرها محدث بیرجندی
محدث بیرجندی در حدود ۷۰ تاثیر در موضوعات متعدد تألیف نموده است. الکبریت الأحمر فی شرائط المنبر، که در کشورایران و هند بارها چاپ و به گویش اردو هم ترجمه گردیده، یک کدام از اثر ها اوست.[۱۳]
محمدباقر قائنی مجتهد بیرجَندی (۱۲۷۶-۱۳۵۲ق)، دارای اسم و رسم به محمدباقر آیتی و محدث بیرجندی، فقید، رجالی و متکلم شیعه در قرن ۱۴ هجری قمری میباشد. بیرجندی مدتی در زادگاهش به امامت آدینه و جماعت میپرداخت و منصب قضاوت را نیز بر ذمه داشت. در حدود ۷۰ تاثیر به وی نسبت دادهاند که کبریت احمر از مشهورترین تشریفات ترحیم مشهد آنهاست.
معاشطومار
محمدباقر قائنی در ربیع الاول ۱۲۷۶ق در روستای گازار از روستاهای بیرجند چشم به جهان گشود. پدرش محمدحسن قائنی از بزرگان بیرجند و مادرش دختر ملا محمدحسین بن اما الله عسکری قائنی میباشد. جدش ملا علی محمدشریف فاطمی دارای اسم و رسم به اشرف الشرفاء متوفای ۱۲۴۹ق و جد اعلای وی ملا محمدباقر از معاصرین مجلسی و حر عاملی میباشد. برادرش هم روحانی محمدتقی قائنی میباشد که فاضل، ادیب و شعر سرا بود و در شعر به شعله تخلص داشت. او تحصیلاتش را در قائن، مشهد، نجف و سامرا سپری کرد و بعد از نقطه پايان علم آموزی به بیرجند برگشت و به تربیت دانش آموز و تألیف سرگرم شد. [۱]
وفات
بیرجندی در شب آدینه ۱۴ ذیالحجه سال ۱۳۵۲ق در ۷۶ سالگی درگذشت. پیکر اورا در مکتب علمیه معصومیه بیرجند غسل دادند و در بقعه اختصاصی خود بهخاک سپردند.[۲]
تحصیلات علم ها فقهی
تحصیلات حوزوی و رده علمی بیرجندی در دو حوزه نشأت می گیرد:
حوزه خراسان
محمدباقر، ادبیات و علم ها شیوایی را نزد پدرش فرا گرفت و در ۱۲ سالگی به قائن رفت و در مکتب جعفریه سکنی گزید و نزد برادرش ملا محمدعلی و اساتیدی همانند سید ابوطالب قائنی ادبیات و معانی و ذکر را کامل شدن نمود.[۳]
اورده شده روزی خانلرخان اعتصام الملک - که برای تعدیل مالیات قائنات و سیستان از طرف دولت مأمور گردیده بود - به مکتب جعفریه رفت و از طلاب مکتب سوالهایی نمود و جماعت طلاب از پاسخگویی عاجز شدند. درین در بین صرفا روحانی محمدباقر از ذمه پاسخ برآمد و لحاظ خانلرخان را به سوی خویش جلب کرد و لذا اورا به مشهد اعزام نمود.[۴]
بیرجندی در ۱۴ سالگی به مکتب میرزا جعفر رفت و در استاد ابوالحسن میرزا قاجار برخی از کتاب ها شرعی و اصولی نظیر معالم، مقررات و تفصیل لمعه را نزد جماعتی از فضلا مانند میرزا هدایت الله معلم ابهری یادگرفت. او همینطور کتابهای رسائل و مکاسب را نزد سید بندهالصمد شوشتری، روحانی محمدتقی بجنوردی، روحانی علی یزدی و سید مرتضی یزدی قائنی خواند.[۵]
محدث بیرجندی علم ها عقلیه را نزد میرزا علیرضا معلم سبزواری سپری کرد و علم ها تجوید و تلاوت را در محضر ملاعلی مزینانی فرا گرفت.[۶]
مدرس او، میرزا هدایت الله ابهری بارها گفته بود:
اینجانب درس را صرفا برای وی میگویم، چون که روحانی بهایی در فقید رؤیا توصیه اورا به اینجانب فرموده میباشد و اظهار کرد: "وی در آجل به مقاماتی بهتر خواهد رسید".[۷]
حوزه عراق
محمدباقر بیرجندی در ۲۰ سالگی ۱۲۹۶ق به نجف مهاجرت کرد. و در درس اصول فقه میرزا حبیب الله رشتی و آخوند خراسانی و در درس بیرون فقه محمد فاضل ایروانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی و در درس درایه و رجال خلیلی تهرانی که در شبهای ماه رمضان برقرار بود، کمپانی می کرد. او در سال ۱۳۰۰ق به سامرا رفت و از دروس میرزای شیرازی و همزمان در دانش حدیث و رجال از محضر میرزا حسین نوری صاحب و مالک مستدرک الوسائل بهره مند شد.[۸]
استادان
محمدباقر بیرجندی از این اساتید هم بهره مند شد:
روحانی فضل و ادب الله نوری
سید صدرالدین اصفهانی
سید اسماعیل صدر
سید حسن صدر
علی أصغر بن محمدحسن قائنی بیرجندی
لطف الله لاریجانی مازندرانی
روضه خوان جعفر تستری
محمد استرآبادی
محمدحسن مامقانی
سید محمدهاشم خوانساری
محمدابراهیم قائنی
آقا محمدرضا بن محمدباقر شریف کمیلی
محمدحسن بن علی
ملا عبدالجواد بن محمدتقی رازی اصفهانی
محمدباقر آقا نجفی اصفهانی
هادی تهرانی.[۹]
شاگردان
محمدباقر بیرجندی در زمانه حیات خود شاگردانی را تربیت کرد که بعضا از آن ها عبارتند از:
آقا محمدرضا شریف کمیلی
آقا جلال الدین محمد بن أبی تراب شیرازی
سید علی تامین موسوی قائنی
میرزا ابوالحسن مشکینی
سید علی نقی نقوی لکهنوی
سید شهاب الدین مرعشی نجفی
سید ابوالقاسم عالم شیرازی ارسنجانی
آقا علاءالدین کرمانشاهی آل وحید بهبهانی
روحانی محمدحسین شیرازی اصطهباناتی از فرزندان صاحب و مالک الحدائق
ملا علی خیابانی مالک کتاب علماء معاصرین
روضه خوان محمدحسین ضیائی بیرجندی، فرزند محدث بیرجندی
روضه خوان محمدعلی اردوبادی
سید حسن آل طه یزدی.[۱۰]
مرجعیت علمی
روحانی محمدباقر در ۳۰ سالگی عازم حج شد و در رجوع و برگشت، به محل تولد خود رفت. وی در بیرجند بعداز وصلت، به تألیف، درس دادن علم ها فقهی و تربیت شاگردان، فتوا و پاسخگویی به سوالهای عموم و اقامه نماز آدینه و جماعت پرداخت. وی همینطور ذمه دار قضاوت در بین عموم شد و تحت عنوان حکم کننده شرع به اجرای احکام آیین درگیر شوید.[۱۱]
کتاب کبریت احمر
در روزهای ابتدا ورود بیرجندی به زادگاهش، در مجلس امیر عَلَم (قاضی بیرجند) میان وی و ملا ابراهیم حنفی - که از بزرگان اهل سنت بود و بر صحبت و جدل اشراف داشت - در مسأله امامت و موضوعاتی دیگر، بحثی در گرفت و به برد او بر ملا ابراهیم انجامید. این اتفاق، باعث آوازه او نزد اهل دانش و عموم شد. تمامی عموم حوزه قائن و بیرجند و بخش ها مرزی افغانستان - از سنی (حنفی) و شیعه - در مسائل مذهبی، به وی مراجعه میکردند و وی بر حسب هرکدام از مذهب ها فتوا صادر می کرد و در خطابات قانونی از سوی علمای هرات و دولت افغانستان، از وی به «مُفتی الفریقین» (فتوا دهنده شیعه و سنی) تفسیر می شد.[۱۲]
اثر ها و تألیفات
نوشتهیعلمیٔ اساسی: فهرست اثرها محدث بیرجندی
محدث بیرجندی در حدود ۷۰ تاثیر در موضوعات متعدد تألیف نموده است. الکبریت الأحمر فی شرائط المنبر، که در کشورایران و هند بارها چاپ و به گویش اردو هم ترجمه گردیده، یک کدام از اثر ها اوست.[۱۳]
خدمات صفر تا صد تشریفات ترحیم مشهد؛ از برنامهریزی تا پایان مراسم