مجله خبری تشریفات

امام آدینه
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: امام آدینه
مناصب دینی
نبی
امام
حکم کننده
حکم دهنده شرع
امام آدینه
امام جماعت
اما عالم
مرجع تاسی
امیر الحاج
نایب خاص
نایب عام
امام آدینه ضمن داشتن شروط ما یحتاج برای امام جماعت[۶۳] بایستی دارای شرایط دیگری نیز باشد مثلا سود‌مند بودن از گفتار رسا، شجاعت و صراحت در ذکر مطالب و شناخت با مصالح اسلام و مسلمانها. همینطور خوب میباشد امام آدینه از در میان فقیه‌ترین و شریف‌ترین اشخاص برگزیده گردد.[۶۴] پژوهشگر حلی دانا شیعی در قرن هفتم هجری قمری در شرایع کمال عقل را در کنار ایمان و عدل و داد از موقعیت امام آدینه برشمرده میباشد.[۶۵] و ازآنجاکه نماز آدینه با حضور زنان تشکیل نمی شود در هیچ قوانینی برای زن امامتِ آدینه روا وجود تشریفات ترحیم مشهد ندارد. [۶۶]

شیعه ها و فقهای بیشتر مذهبها اهل‌سنّت برای درستی نماز آدینه (مانند دیگر عبادات بدنی) حضور یا این که اذن حکم کننده وقت را شرط نکرده‌اند و به امامت علی(ع) در نماز آدینه وقتی که عثمان در محاصره معارضان بود، استناد کرده‌اند.[۶۷] با این تمامی، در حین تاریخ اسلام امامت آدینه همواره منصبی حکومتی بوده میباشد.[۶۸]

امام آدینه‌های دارای اسم و رسم
در کشور ایران بعد از استقرار جمهوری اسلامی و پیشرفت برگزاری نماز آدینه، شخصیت‌های شناخته‌گردیده‌ای به اقامه نماز آدینه پرداختند که مشهورترین آن ها سید محمود طالقانی،[۶۹] و سید علی خامنه‌ای می باشند که از سوی امام خمینی برای امامت آدینه طهران نصب شدند.[۷۰] علی مشکینی اردبیلی،[۷۱] عبدالله جوادی آملی،[۷۲] نیز از روحانیان نامداری می‌باشند که نماز آدینه قم را برپا می‌کردند. در عراق عبدالمهدی کربلائی و سید احمد صافی پس از سقوط نظام بعثی، دو امام آدینه کربلا شدند و نماینده آیت‌الله سید علی سیستانی مرجع پیروی بومی عراق محسوب میگردند.[۷۳]

چندین امام آدینه نیز در سال‌های اولیه دهه ۱۳۶۰ش در کشور‌ایران در تاثیر رویدادها تروریستی به شهیدشدن رسیدند که به شهدای محراب دارای اسم و رسم شدند.[۷۴] در عراق سید محمدباقر حکیم در سال ۱۳۸۲ش بعداز اقامه نماز آدینه در بقعه امام علی در یک انفجار تروریستی به شهید شدن رسید.[۷۵] قبل از وی سید محمد صدر (درگذشت:۱۳۷۷ش) در روزگار حکومت صدام حسین در شهر کوفه در عراق نماز آدینه برپا میکرد[۷۶] و در یک حمله تروریستی شهید شد.[۷۷]غلامحسین جمی نیز از امام آدینه‌های دارای شهرت کشور ایران میباشد که در زمان هواخواهی مقدس و نبرد جمهوری اسلامی ایران و عراق نماز آدینه را در آبادان اقامه می‌کرد.[۷۸]

پیشینه برگزاری نماز آدینه
نماز آدینه پیش از سفر و در سال دوازدهم بعثت در مکه تشریع شد. در امسال فرستاده اکرم(ص) که قابلیت برگزار کردن نماز آدینه در مکه را نداشت، در طومار‌ای از مُصعَب بن عُمَیر خواست که نماز آدینه را در مدینه اقامه نماید[۷۹] مطابقِ گزارشی دیگر[۸۰] اولیه نماز آدینه را اَسعَد بن زُرارَه در مدینه اقامه کرد.

با ورود رسول به مدینه، نماز آدینه به امامت وی برگزار شد.[۸۱] بعداز شهر مدینه او‌لین مکانی که در آن نماز آدینه برگزار شد روستای عبدالقیس در بحرین بود.[۸۲]

بعداز بعد از ظهر نبوی بر پایه ی گزارش‌های تاریخی اقامه نماز آدینه در عصر خلفای اولیه و نیز در زمان حکومت حضرت علی(ع) (سال ۳۵-۴۰ق) و امام حسن(ع) (سال ۴۰) متداول بود.[۸۳] بعضی از احادیث شیعه مانند خطبه شعبانیه نبی اکرم(ص) و پاره‌ای از خطبه‌های نهج البلاغه یادگار این نمازها می باشند.

در زمانه امویان (۴۱-۱۳۲ق) و عباسیان (۱۳۲-۶۵۶ق) نیز نماز آدینه را خلفا یا این که کارگزاران آن ها اقامه می‌کردند[۸۴] خلفا امامان آدینه راس خلافت را منصوب می‌کردند[۸۵] و گزینش خطبای آدینه بقیه شهرها برعهده امیران و والیان همانجا بود.[۸۶]

کمپانی ائمه در نماز آدینه
از نگرش شیعه، حاکمان جور و امامان آدینه و جماعت منصوب از طرف آنان مشروعیت نداشته و نمی‌اقتدار به امامت آن‌ها نماز خواند. با این اکنون، بر محور برخی روایات، امامان شیعه و رهروان وی از باب تقیه یا این که به دلایلی دیگر گاه در مراسم نماز آدینه کمپانی می‌کردند.[۸۷] همینطور گاهی معارضان حکومت‌ها برای ابراز مخالفت خویش از مشارکت در نماز آدینه جلوگیری می‌نمودند.[۸۸] حاضر نشدن در نماز آدینه سوابق‌ای نامطلوب برای افراد به شمار میرفت.[۸۹]

اقامه نماز آدینه‌های شیعه
نقل شده در زمان غایب بودن کبرا فقیهان شیعه که اقتدار نداشتند خیر خویش نماز آدینه برپا می‌کردند و خیر کمپانی در نماز آدینه متعلق به سلاطین جور را صلاح می‌دانستند. با این هم اکنون مورد ها محدودی مثل زمان آل بویه یا این که حمدانیان از برپایی نماز آدینه از سوی شیعه‌ها گزارش شد‌ه‌است.[۹۰]

به عنوان مثال کهن‌ترین گزارش‌های جانور درباره نماز آدینه در جامعه ها شیعی اقامه نماز آدینه در مسجد بَراثا (مسجد شیعه ها در بغداد) در ۳۲۹ق به امامت احمد بن ادب هاشمی بود[۹۱] و حتی‌د‌ر فتنه سال ۳۴۹ق که نماز آدینه بغداد تعطیل شد وقفه‌ای در اقامه نماز آدینه در براثا پیش نیامد،[۹۲] البته در سال ۴۲۰ق با انتصاب خطیبی سنّی‌مذهب از جانب خلیفه مدتی اقامه نماز توقیف شد.[۹۳] همینطور نماز آدینه در جامع ابن‌طولون در ۳۵۹ق و جامع ازهر در ۳۶۱ق برگزار میشد.[۹۴] قرائنی نیز بر اقامه نماز آدینه در قرنها اول هجری درین شهرها دلالت دارااست.[۹۵] رونق نماز آدینه در میان شیعه ها از شروع حکومت شیعی صفویه در کشور‌ایران میباشد.[۹۶]

نماز آدینه در جمهوری اسلامی ایران
نوشته‌ی‌علمی‌های اساسی: نماز آدینه طهران و نماز آدینه اصفهان
عبدالجلیل قزوینی تالیف کننده شیعی در قرن ششم قمری گزارش نموده است که نماز آدینه در کلیه شهرهای شیعه‌نشین بر پا میگردد و برای مثال شهرهای قم، آوه، کاشان، ورامین و دیار مازندران را ذکر شده میباشد.[۹۷]

زمان صفویه
نماز آدینه از عصر حکومت پادشاه اسماعیل اولیه صفوی (۹۰۵-۹۳۰) به‌تدریج در جامعه شیعی کشور ایران بسط یافت. انگیزه این دستور از یک سو نقد حکومت عثمانی از شیعه‌ها به باعث برگزارنکردن نماز آدینه و از سوی دیگر همت علمای شیعه، به ویژه متفحص کرکی، برای رواج نماز آدینه در کشور‌ایران بود.[۹۸] از‌آن‌جا‌که سنّت اقامه نماز آدینه میان شیعه ها چندان رایج عدم وجود و در بین علما معارضان جدّی داشت[۹۹] رسمیت بخشیدن به آن در جامعه شیعی کشور‌ایران به‌تدریج شکل گرفت.[۱۰۰] دعوا و مناقشه درباره حکم نماز آدینه در طول غایب بودن امام معصوم و وجوب و حرمت آن در قسم پادشاه سلیمان نخستین صفوی (حکومت: ۱۰۷۷ یا این که ۱۰۷۸-۱۱۰۵) به جایی رسید که او مجلسی از فقها را با حضور وزیر اعظم خویش ترتیب اعطا کرد تا درباره حکم نماز آدینه به سود‌ای واحد برسند.[۱۰۱]

امام آدینه
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: امام آدینه
مناصب دینی
نبی
امام
حکم کننده
حکم دهنده شرع
امام آدینه
امام جماعت
اما عالم
مرجع تاسی
امیر الحاج
نایب خاص
نایب عام
امام آدینه ضمن داشتن شروط ما یحتاج برای امام جماعت[۶۳] بایستی دارای شرایط دیگری نیز باشد مثلا سود‌مند بودن از گفتار رسا، شجاعت و صراحت در ذکر مطالب و شناخت با مصالح اسلام و مسلمانها. همینطور خوب میباشد امام آدینه از در میان فقیه‌ترین و شریف‌ترین اشخاص برگزیده گردد.[۶۴] پژوهشگر حلی دانا شیعی در قرن هفتم هجری قمری در شرایع کمال عقل را در کنار ایمان و عدل و داد از موقعیت امام آدینه برشمرده میباشد.[۶۵] و ازآنجاکه نماز آدینه با حضور زنان تشکیل نمی شود در هیچ قوانینی برای زن امامتِ آدینه روا وجود تشریفات ترحیم مشهد ندارد. [۶۶]

شیعه ها و فقهای بیشتر مذهبها اهل‌سنّت برای درستی نماز آدینه (مانند دیگر عبادات بدنی) حضور یا این که اذن حکم کننده وقت را شرط نکرده‌اند و به امامت علی(ع) در نماز آدینه وقتی که عثمان در محاصره معارضان بود، استناد کرده‌اند.[۶۷] با این تمامی، در حین تاریخ اسلام امامت آدینه همواره منصبی حکومتی بوده میباشد.[۶۸]

امام آدینه‌های دارای اسم و رسم
در کشور ایران بعد از استقرار جمهوری اسلامی و پیشرفت برگزاری نماز آدینه، شخصیت‌های شناخته‌گردیده‌ای به اقامه نماز آدینه پرداختند که مشهورترین آن ها سید محمود طالقانی،[۶۹] و سید علی خامنه‌ای می باشند که از سوی امام خمینی برای امامت آدینه طهران نصب شدند.[۷۰] علی مشکینی اردبیلی،[۷۱] عبدالله جوادی آملی،[۷۲] نیز از روحانیان نامداری می‌باشند که نماز آدینه قم را برپا می‌کردند. در عراق عبدالمهدی کربلائی و سید احمد صافی پس از سقوط نظام بعثی، دو امام آدینه کربلا شدند و نماینده آیت‌الله سید علی سیستانی مرجع پیروی بومی عراق محسوب میگردند.[۷۳]

چندین امام آدینه نیز در سال‌های اولیه دهه ۱۳۶۰ش در کشور‌ایران در تاثیر رویدادها تروریستی به شهیدشدن رسیدند که به شهدای محراب دارای اسم و رسم شدند.[۷۴] در عراق سید محمدباقر حکیم در سال ۱۳۸۲ش بعداز اقامه نماز آدینه در بقعه امام علی در یک انفجار تروریستی به شهید شدن رسید.[۷۵] قبل از وی سید محمد صدر (درگذشت:۱۳۷۷ش) در روزگار حکومت صدام حسین در شهر کوفه در عراق نماز آدینه برپا میکرد[۷۶] و در یک حمله تروریستی شهید شد.[۷۷]غلامحسین جمی نیز از امام آدینه‌های دارای شهرت کشور ایران میباشد که در زمان هواخواهی مقدس و نبرد جمهوری اسلامی ایران و عراق نماز آدینه را در آبادان اقامه می‌کرد.[۷۸]

پیشینه برگزاری نماز آدینه
نماز آدینه پیش از سفر و در سال دوازدهم بعثت در مکه تشریع شد. در امسال فرستاده اکرم(ص) که قابلیت برگزار کردن نماز آدینه در مکه را نداشت، در طومار‌ای از مُصعَب بن عُمَیر خواست که نماز آدینه را در مدینه اقامه نماید[۷۹] مطابقِ گزارشی دیگر[۸۰] اولیه نماز آدینه را اَسعَد بن زُرارَه در مدینه اقامه کرد.

با ورود رسول به مدینه، نماز آدینه به امامت وی برگزار شد.[۸۱] بعداز شهر مدینه او‌لین مکانی که در آن نماز آدینه برگزار شد روستای عبدالقیس در بحرین بود.[۸۲]

بعداز بعد از ظهر نبوی بر پایه ی گزارش‌های تاریخی اقامه نماز آدینه در عصر خلفای اولیه و نیز در زمان حکومت حضرت علی(ع) (سال ۳۵-۴۰ق) و امام حسن(ع) (سال ۴۰) متداول بود.[۸۳] بعضی از احادیث شیعه مانند خطبه شعبانیه نبی اکرم(ص) و پاره‌ای از خطبه‌های نهج البلاغه یادگار این نمازها می باشند.

در زمانه امویان (۴۱-۱۳۲ق) و عباسیان (۱۳۲-۶۵۶ق) نیز نماز آدینه را خلفا یا این که کارگزاران آن ها اقامه می‌کردند[۸۴] خلفا امامان آدینه راس خلافت را منصوب می‌کردند[۸۵] و گزینش خطبای آدینه بقیه شهرها برعهده امیران و والیان همانجا بود.[۸۶]

کمپانی ائمه در نماز آدینه
از نگرش شیعه، حاکمان جور و امامان آدینه و جماعت منصوب از طرف آنان مشروعیت نداشته و نمی‌اقتدار به امامت آن‌ها نماز خواند. با این اکنون، بر محور برخی روایات، امامان شیعه و رهروان وی از باب تقیه یا این که به دلایلی دیگر گاه در مراسم نماز آدینه کمپانی می‌کردند.[۸۷] همینطور گاهی معارضان حکومت‌ها برای ابراز مخالفت خویش از مشارکت در نماز آدینه جلوگیری می‌نمودند.[۸۸] حاضر نشدن در نماز آدینه سوابق‌ای نامطلوب برای افراد به شمار میرفت.[۸۹]

اقامه نماز آدینه‌های شیعه
نقل شده در زمان غایب بودن کبرا فقیهان شیعه که اقتدار نداشتند خیر خویش نماز آدینه برپا می‌کردند و خیر کمپانی در نماز آدینه متعلق به سلاطین جور را صلاح می‌دانستند. با این هم اکنون مورد ها محدودی مثل زمان آل بویه یا این که حمدانیان از برپایی نماز آدینه از سوی شیعه‌ها گزارش شد‌ه‌است.[۹۰]

به عنوان مثال کهن‌ترین گزارش‌های جانور درباره نماز آدینه در جامعه ها شیعی اقامه نماز آدینه در مسجد بَراثا (مسجد شیعه ها در بغداد) در ۳۲۹ق به امامت احمد بن ادب هاشمی بود[۹۱] و حتی‌د‌ر فتنه سال ۳۴۹ق که نماز آدینه بغداد تعطیل شد وقفه‌ای در اقامه نماز آدینه در براثا پیش نیامد،[۹۲] البته در سال ۴۲۰ق با انتصاب خطیبی سنّی‌مذهب از جانب خلیفه مدتی اقامه نماز توقیف شد.[۹۳] همینطور نماز آدینه در جامع ابن‌طولون در ۳۵۹ق و جامع ازهر در ۳۶۱ق برگزار میشد.[۹۴] قرائنی نیز بر اقامه نماز آدینه در قرنها اول هجری درین شهرها دلالت دارااست.[۹۵] رونق نماز آدینه در میان شیعه ها از شروع حکومت شیعی صفویه در کشور‌ایران میباشد.[۹۶]

نماز آدینه در جمهوری اسلامی ایران
نوشته‌ی‌علمی‌های اساسی: نماز آدینه طهران و نماز آدینه اصفهان
عبدالجلیل قزوینی تالیف کننده شیعی در قرن ششم قمری گزارش نموده است که نماز آدینه در کلیه شهرهای شیعه‌نشین بر پا میگردد و برای مثال شهرهای قم، آوه، کاشان، ورامین و دیار مازندران را ذکر شده میباشد.[۹۷]

زمان صفویه
نماز آدینه از عصر حکومت پادشاه اسماعیل اولیه صفوی (۹۰۵-۹۳۰) به‌تدریج در جامعه شیعی کشور ایران بسط یافت. انگیزه این دستور از یک سو نقد حکومت عثمانی از شیعه‌ها به باعث برگزارنکردن نماز آدینه و از سوی دیگر همت علمای شیعه، به ویژه متفحص کرکی، برای رواج نماز آدینه در کشور‌ایران بود.[۹۸] از‌آن‌جا‌که سنّت اقامه نماز آدینه میان شیعه ها چندان رایج عدم وجود و در بین علما معارضان جدّی داشت[۹۹] رسمیت بخشیدن به آن در جامعه شیعی کشور‌ایران به‌تدریج شکل گرفت.[۱۰۰] دعوا و مناقشه درباره حکم نماز آدینه در طول غایب بودن امام معصوم و وجوب و حرمت آن در قسم پادشاه سلیمان نخستین صفوی (حکومت: ۱۰۷۷ یا این که ۱۰۷۸-۱۱۰۵) به جایی رسید که او مجلسی از فقها را با حضور وزیر اعظم خویش ترتیب اعطا کرد تا درباره حکم نماز آدینه به سود‌ای واحد برسند.[۱۰۱]